Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Özünüdərk
2482
23 İyul 2018, 15:39
 Artkaspi.az Əsəd Cahangirin "Özünüdərk” kitabından parçaları təqdim edir:

 Əgər özünüdərkdən danışırıqsa, öncə "özümüz”ün nədən ibarət olduğumuzu dəqiqləşdirməliyik. Biz "özüm” deyəndə, adətən, bədənimiz və onunla bağlı olanları göz önünə gətiririk: boyum bu, çəkim bu, gözümün rəngi belə, qan qrupum elə. Bizə elə gəlir ki, "özümüz” şəxsiyyət vəsiqəmizdəki göstəricilər, yaxud güzgüdəki əksimiz və yaxud xatirə fotoalbomundakı şəklimizdir. Hətta özünü paltarı, evi, maşınının markası, bankdakı pulunun məbləği, vəzifəsi... ilə eyniləşdirənlər də var. 
 

 
 Şübhəsiz ki, bu qəbil düşüncə kökündən yanlış, həqiqətə qeyri-adekvatdır. Bu sadalananlar bizimdir, amma biz deyilik, özümüzündür, amma özümüz deyillər. Çünki o şeylər ki nə vaxtsa bizim olmayıb və nə vaxtsa bizim olmayacaq, yəni o şeylər ki əzəli və əbədi deyil, "özümüz” ola bilməz.
 Güzgüdən baxan adam bizim cildimiz, cismimiz, qabığımızdır. O, bizdən bir köynək aralıdır.
 Fotoalbomda baxdığımız adam isə hətta cildimiz də yox, onun şəklidir. O, bizdən iki köynək aralıdır.
 Bədən bizim ətdən və sümükdən ibarət paltarımızdır. Onun adi paltardan fərqi odur ki, cəmi bir dəfə geyinir, bir dəfə, özü də bir daha geyinməmək şərtilə çıxarırıq. O, birovuzluq paltar, yaxud kirayə mənzildir və bir gün mağazanın sahibi "paltarı qaytar”, evin yiyəsi "mənzili boşalt” deyir. 
 Bədən fanidir. "Özümüz” anlayışı isə fani, ötəri, keçici, efemer, müvəqqəti yox, əzəldən bizə məxsus olan və əbədi bizim olacaq bir şeylə bağlıdır. O bizim əzəli-əbədi mahiyyətimizdir. Biz onu güzgüdə yox, qəlbimizin güzgüsündə, albomda yox, könlümüzün albomunda, gözlə yox, daxili gözlə görə bilərik. 
 Amma nə yazıq ki, insanların mühüm bir qisminin qəlb güzgüsü paslı, könül albomu ləkəli, daxili gözü kordur – özlərini görmür, mahiyyətlərini dərk etmirlər. 
 Biz yuxudan oyananda gözümüzü açırıq. Mənəvi yuxudan – qəflətdən oyanmaq üçün isə qəlbimizin gözü açılmalıdır. Nəsimi "ey özündən bixəbər, qafil, oyan” deyəndə bu oyanışı, bu intibahı nəzərdə tuturdu. 
 Bəzən belə qafillərə alimlər, yazıçılar və ali mənsəb sahibləri kimi sosial statuslu adamlar arasında da rast gəlirik və bu, məsələni daha da qəlizləşdirir. Çünki problem fərdi çərçivədən çıxıb ictimai səciyyə, ümummilli xarakter alır. 
 

 
 Qafil müəllim özü kimi bir sürü ateist-materialist yetişdirməklə millətin gələcəyini zülmətə sürükləyir. Doğrudan da, əgər bir insan bütün ömrü boyu oxuyub, axırda "mənim əcdadım meymundur, mən şimpanzedən, oranqutanqdan, ümumən hansısa primatdan əmələ gəlmişəm, mən insan deyiləm, mən heyvanam” deyirsə, bundan cəfəng, bundan ağlasığmaz bir şey ola bilərmi?
 Üstəlik də, o qafil bu fikri xalqın övladlarına da təlqin edirsə, ona canidən başqa nə ad vermək olar? Əlbəttə ki, burda inzibati yox, mənəvi qanunlar məcəlləsi ilə cinayət məsuliyyətinə cəlb olunacaq canidən söz gedir. Füzuli vaxtilə belə qafil müəllimləri nəzərdə tutub yazırdı:
 
 Hiylə üçün elm təlimin qılan müfsidlərə,
 Qətliam üçün verər, cəlladə tiği-abidar.
 
 Yəni fitnə-fəsad törədənlərə elm öyrətmək qətliam törətmək üçün cəllada qılınc verməkdir. Bəli, qafil müəllim öz xalqı, ümumən insanlığın mənəvi qətli üçün terroristlər hazırlamaqdan başqa bir iş görmür. Amma məsələ bununla bitmir. Onun yetişdirdikləri bir gün sözün birbaşa, müstəqim mənasında da terroristə, cəllada çevrilə bilərlər.
 Qafil yazıçı özünü dərk etmədiyi halda başqalarına dərs keçir. Maraqlıdır, özündən bixəbər adam başqalarına nə deyə bilər? Onun qələminin qüdrəti söz oynatmaqdan, əyləncəli macəraların təsviri ilə oxucunun başını qatmaqdan başqa nəyə çata bilər? Dostoyevskinin başqa yazıçılardan fərqi onda idi ki, onun yazdıqları insanın özünü dərkinə həsr olunmuşdu. Bu əsərlər yazıçının öz vicdanı qarşısında hesabatı idi. Dostoyevski vicdanlı yazıçı idi.
 Çağdaş yazıçılar əksərən özlərini dərk etmirlər, onların özləri ilə dialoqları, özləri ilə davaları yoxdur. Bütün işi-gücləri kənarladır: davanı başqaları ilə edirlər, məhkəməni başqalarına qururlar, dialoqu başqaları ilə edirlər, hesabatı başqalarına verirlər.  
 Bəzən bəzi qafil məmurlar Dostoyevskinin İvanı kimi "Allah yoxdur, hər şey edə bilərsən” düşüncəsi ilə yaşadıqlarından sosial ədaləti çox asanlıqla tapdalayır, absurd qərarları bir stəkan su içirmiş kimi çıxarırlar. Yadınızdadırsa, bir neçə il öncə deputatlardan biri "Yatanlara mane olur, ona görə səhərlər azan mikrofonla verilməsin” deyə bir təklif irəli sürmüşdü. O məmur fərqində deyildi ki, azanın vəzifəsi elə insanı oyatmaqdır. 
"Öz” bir şeyin əsli, kökü, əsası, mahiyyətidir. Bu məna dilimizdə ən yaxşı "özək” sözündə qorunub saxlanılıb. "Özümüz” bizim özəyimiz, nüvəmiz, mərkəzi nöqtəmizdir. Elə bir nöqtə ki, elektronlar, protonlar, neytronlar nüvənin, planetlər Günəşin ətrafında fırlandığı kimi, bizim bütün yerdə qalan cəhətlərimiz də bu nöqətinin çevrəsində dolanır və ona xidmət edir.
 Bəs, insanın özəyi, nüvəsi, mərkəzi nöqtəsi nədir?
 İnsan iki əsas tərkib hissəsindən ibarətdir: ruh və bədən. İnci sədəfin içində gizləndiyi kimi, ruh da bədəndə qərar tutub. Nəsimi "həm sədəfəm, həm inciyəm” deyəndə bədəni sədəfə, ruhu inciyə bənzədir, insanın bədən və ruhdan ibarət olduğuna metaforik işarə edirdi. "Məndə sığar iki cahan” deyəndə isə şair insanın bədən və ruh kimi iki fərqli aləmi özündə birləşdirməsini nəzərdə tuturdu. 
 Allah insan bədənini gildən yoğurub. Bədənin əvvəli var və deməli, həm də sonu da var. O ölümlüdür.
Ruh isə yaradılmayıb. O, Allahın nəfəsidir və əzəldən mövcuddur. Amma məsələ bununla qurtarmır – əzəli olduğu üçün o, həm də əbədidir. Çünki əvvəli olmayanın axırı da olmaz. Ruh bu dünyada həyat, axirətdə isə əbədi həyat vermək üçün Allah tərəfindən insanın içinə üfürülüb.
 Allah ruhu insanın içinə öz içindən üfürüb. Bədənimiz bizi Allahın çölü, ruhumuz isə içi ilə bağlayır. Bədən təzahürümüz, ruh isə mahiyyətimizdir. 
 Ruh varsa bədən diri, yoxdursa ölüdür. İnsanda olan hər şey ruh üçündür. Hər şey ruhun xidmətçisi və əmək alətidir. Bizim özümüz, özəyimiz, nüvəmiz ruhdur. O, bədən qalaktikasının Günəşidir.
 Beləliklə, özünüdərk ruhu dərkdir və bizim bu kitabdan başlıca məqsədimiz ruhumuzun dərki zamanı rastlaşdığımız olaylar barədə düşüncələrimizi sizinlə bölüşməkdir.
  
 ***

 Allah varlığı özündən yaradıb. Çünki yaratmaq üçün başlanğıc günü Allahın özündən başqa heç bir şey yox idi. Belə çıxır ki, Yaradan və yaradılanlar mahiyyətcə eynidir. Bəs, onda Nəsimi "Həq-taala Adəm oğlu özüdür” deyəndə Yaradanla eyniləşmək baxımından yaradılanlar arasında niyə insanı seçib ayırır, ona özəl status verirdi? Axı, Allah təkcə insanı yox, cəmi yaratdıqlarını özündən doğurub və onda belə çıxır ki, bütün yaradılanlar onunla eynidir. Yəni var olan hər şey Allahın zərrələri, fərqli formalarıdır. Allahdan başqa nəinki Allah, ümumən heç nə yoxdur. Hər nə varsa Allahdır. Hər şey bir şeydir. 
 Doğrudanmı, ilahi intellektin dərin qatlarına nüfuz edən hürufilər və onların istedadlı təmsilçilərindən olan Nəsimi ən adi məntiqlə qavranılan bu həqiqəti dərk etmirdi? Buna inanmaq mümkünsüzdür. Və demək, "Həq-taala Adəm oğlu özüdür” deyə yaradılanlar arasında insanı xüsusi seçib ayırmaqda hürufi şairinin öz əsası var idi.
 O, nəyə əsaslanırdı?
 Cansızların cismi var, canı yoxdur. Bitkilər və heyvanların cismi və canı var, ruhu yoxdur. İnsanın isə həm cismi, həm canı, həm də ruhu var. Bütün yaradılanlar arasında insanın müstəsna mövqeyi ondadır ki, o ruhun daşıyıcısıdır. Ruh ölməz olduğundan Allah öz ruhundan insana üfürməklə ona ölməzlik bəxş edib. Nəsimi "Həq-taala Adəm oğlu özüdür” deyəndə insanın Allah kimi ölməzliyinə, əbədiyyətinə işarə edirdi.
 Allah digər yaratdıqlarına öz ruhundan üfürməyib. Buna görə onlar öləridir. Cansızlar əvvəldən ölüdür. Bitkilər və heyvanlar isə müəyyən müddətdən sonra ölürlər.
 Ruh Allahın bir zərrəsi olduğundan ruhu və Allahı dərk mahiyyətcə eyni şeydir. Bu üzdən "Özünüdərk”də biz ruhumuz vasitəsilə Allahı dərkdən danışacağıq.
 Amma burda iki sual meydana çıxır. 
 Birinci sual: Allahın mahiyyətini dərk etmək mümkündürmü? Əgər mümkündürsə, niyə onun zatını, yəni mahiyyətini özündə ifadə edən gizli adını özündən başqa heç kəs bilmir?
 Cavab: Allahın mahiyyəti onun sonsuzluğudur. Onun gizli, sonuncu adı bu sonsuzluqla bağlıdır. Sonsuzluğu başa vurmaq isə qeyri-mümkündür. Allahın mahiyyətini dərk etməyin mümkünsüzlüyü burdan doğur. Biz hər növbəti idrak pilləsini qalxıb, Allaha yaxınlaşdıqca, o bu zehni iztirabın, intellektual əzabın qarşılığında bizə nəyisə əyan edib, bir addım uzağa çəkilir. Bundan məqsəd Yaradanın öz yaratdıqları ilə qaçdı-tutdu oynamaq arzusu deyil. O bununla bizi öz ardınca idrakın sonsuz, permanent yoluna səsləyir, daim və daim irəli aparır.
 Amma idrak prosesi sonsuz olduğu kimi, zehni iş ağır, özünüdərk yolu daş-kəsəkli, insan isə, Hötenin dediyi kimi, şeytancasına tənbəldir. Allahı bu cür "aldatma” üsuluna əl atmağa vadar edən də bu amillərdir. O, bizi öz səviyyəsinə qaldırmaq üçün, əvvəlcə özü bizim səviyyəmizə enir.
 Əgər idrak sonsuzdursa, demək, onu heç kəs başa vura bilməz və nə özünü, nə də Allahı axıracan dərk etmək mümkün deyil. Bu məsələdə sona çatmaq idraka nöqtə qoymaq deməkdir. Bu isə mümkünsüzdür. Çünki varlığın mahiyyəti bu idrakdadır. Biz dərk etmək üçün yaradılmış və dünyaya gəlmişik. Əgər idraka hardasa, nə vaxtsa nöqtə qoyulsa, bu varlığın və yaradılışın öz mənasını itirməsi demək olacaq. Bu isə mümkünsüzdür. Çünki varlığın mənası əzəlidir və demək, həm də əbədidir.
 İnsanın özünü və Allahı, yəni həqiqəti dərki ilə bağlı üç fərqli mövqe var. Aqnostiklər həqiqətin dərkini ümumən inkar edir. Bu, cəfəng bir şey, idraki korluqdur. Amma bunun tam əksi – özünü və Allahı tam və axıra qədər dərk etmək iddiası da eyni dərəcədə cəfəngdir.
 Ən doğrusu bu ikisi arasındakı qızıl ortanı tutmaqdır və biz idrak məsələsində bu yola inanırıq. İnsanlıq öz idrakının işığında dayanmadan yol gedən bir yolçudur. Bu yolun sonu yoxdur. Ona görə insan özünü və Allahı müəyyən həddə qədər dərk edə bilər.
 

 
 Beləliklə, Allahın mahiyyətini dərk etmək mümkündürmü sualına həm "hə”, həm də "yox” deyə cavab veririk. Ona görə "hə” deyirik ki, biz bu mahiyyətin sonsuzluq olduğunu artıq bilirik. Ona görə "yox” deyirik ki, sonsuzluğu sadəcə nəzəri cəhətdən qavrayır, amma onun praktik olaraq nədən ibarət olduğunu birdəfəlik və axıracan bilmir, həqiqəti addım-addım dərk edirik. Bu idrak prosesi heç vaxt bitmir.
 İkinci sual: "Qurani-Kərim” təsdiq edir ki, "ruh Rəbbinin əmrindədir, bizə bu barədə cüzi bilik verilmişdir”. Əgər ruh Rəbbin əmrindədir və insana bu haqda cüzi bilik verilibsə, ruhun dərki ilə bağlı kitabı necə yazmaq olar?
İkinci cavab: "Qurani-Kərim” baunu da təsdiq edir ki, "Allah istədiyi kəsləri dərəcələrlə yüksəldir və sizin başınız üstündə sizdən daha çox bilən biri vardır”. Əgər Allah istədiyi kəsləri idrak baxımından dərəcələrlə yüksəldirsə, deməli, Onun öz yaratdıqlarına münasibəti fərdi və konkretdir. Sadə dildə desək, o dağına baxıb qar yağdırır, hər kəsə öz qəlbinə və ağlına görə verir. Ola bilsin ki, kimin üçünsə ruhun dərki mümkünsüzdür, amma kimsə bu sahədə müəyyən uğurlara çata bilər. Üstəlik, bu məsələdə uğur qazananların özlərinin də dərəcələri fərqlidir, yəni birinə az, digərinə çox bilik verilə bilər.
 Digər tərəfdən isə Allahın "cüzi bilik” dediyi bir şey insan üçün sonsuz biliklər ümmanıdır. Çünki ilahi və insani ölçülər dərya ilə damla qədər fərqlidir. Allahın verdiyi bir damla bilgi milyonlarla kitabı oxumağa bərabər olduğu kimi, milyonlarla kitabı yazmağa da yetərlidir. 
 
 ardı var