Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Özbəkistanlı şairlərin İmadəddin Nəsimiyə həsr etdikləri şeirlər
3148
08 Noyabr 2019, 08:55
  Tərcüməçidən
 
  Çoxəsrlik tarixə malik Azərbaycan-özbək ədəbi-mədəni əlaqələri müstəqillik dönəmində özünün yeni və möhtəşəm mərhələsinə daxil olub. Son illərdə bu mərhələnin əlamətdar səhifələrlə zənginləşməsində Özbəkistandakı Heydər Əliyev adına Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin  və "Kaspi” qəzetinin xidmətləri danılmazdır.
   Bu baxımdan dahi Azərbaycan şairi Seyid İmadəddin Nəsiminin (1369-1417) anadan olmasının 650 illiyi münasibəti ilə bu mübarək  Nəsimi ilində Özbəkistandakı Heydər Əliyev adına Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin keçirdiyi "Məndə sığar iki cahan” adlı şeir müsabiqəsinin Özbəkistanda və Azərbaycanda doğurduğu böyük əks-sədanı ayrıca vurğulamaq lazımdır. Müsabiqədə Özbəkistandan öz şeirləri ilə iştirak edən müəlliflər arasında Nadirə Afaq, Tahir Qəhhar, Ümidə Öktəmay, Gülşən Rəhim kimi tanınmış şair və ədəbiyyatşünaslarla yanaşı, yeni imzalar da kifayət qədərdir. Müsabiqə şərtlərinə əsasən tərcümə üçün yalnız mövzusuna görə seçilən 15-dən artıq müəllifin qələmindən  çıxan çoxsaylı nümunələr, hər şeydən öncə, çoxjanrlı (təxmis, müxəmməs, poema və s.), çoxvəznli (hecada, sərbəstdə və əruzda)  və çoxdilli (özbək, rus) olması ilə diqqəti çəkir. Səmimi desək, onların içində bədii səviyyəsi ilə mövzunun alicənablığına güzəştə gedən örnəklər də yox deyildir. Odur ki, daha çox keyfiyyət amilinə diqqət yetirilib. 
Nəticə etibarı ilə bu müsabiqəni Azərbaycan-Özbəkistan dostluğunun çağdaş mərhələsinin layiqli töhfə kimi  qiymətləndirmək yerinə düşərdi. 
 
 
  Nadirə Afaq 
 
  1966-cı ildə Buxara şəhərində doğulub. Buxara Dövlət Universitetini bitirib. Şair, tərcüməçi və ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktorudur. Bir neçə şeir kitabının və elmi monoqrafiyaların müəllifi, Özbəkistan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. 
 
Siz Nəsimi,
İmadəddinsiz.
Dara aparan günəş ləhcəsi.
Danmışlar, danarlar... Bəlkə, sakitcə,
Hilala qan sıçrar... həqiqət dərsi.
Siz Nəsimi,
İmadəddinsiz.
Dan kimi yanaqları məsum,
Ən uca dağlarda küləklər əsir.
Şərqim, ey haqq üçün çarpışan, Şərqim!
Dərisi soyulmuş ey üryan insan.
"Əlhəmdülillah...” deyib, sızlayıb,
Girdilər, girərlər, girdik, Nəsimi!
Qurban verilməkdə, verdik, Nəsimi!
Ölümlərdən həyat qurduq, Nəsimi!..
Ah, ağca dan çağı!
Ah, qızıl şəfəq!
Gözümdə qan izi kəfəndəkitək.
Kimləri yaratdın, ey ana, Şərqim?
Kimləri parlatdın, ey ata Şərqim?
Ürəklər Yer kimi yarılır, axı,
Həqiqət kaş deyil, bilmirlər onlar. 
Bədənlər torpağa qarışır, axı.
Adlardı... adlardı əbədi ölməyən.
Adlar lərzə salar məhşərə qədər
Adlarda ruh var əbədi!
Biz, axı, insanıq – hökmi-zər!
Ölüm yox, Nəsimi, ölüm yox,
Ölüm yox... Bağlardan gəlir bu səda.
Bir kabus dolaşır vaxtın bağında,
Xaç qaldırıb gedir, əzabkeş İsa. 
Kəllə sümüyü kimi görünər Hələb. 
Uğultu ilə uçar bir ağır səyyarə.
Qanla suvarılıb hər bir çiçəyi.
Hansı bir anında yoxdur cinayət –
İnsanlıq tarixi uğuldamaqda,
Uğultusun salar fırlanan külək
Enib gələr yerə böyük şimşəklər,
Sönmədən üfüqdə sürünər ilğım.
Havadakı baş gəzər ilgəklər...
Qanlı soyub canlı cismini,
Sonra tikə-tikə doğrasalar da, 
Ürəkləri soyumur, tapa bilmir təskinlik.
Ah! Üstəlik işlərin edərlər Allahın adıyla!
Kim cəzaya layiq? Haqq olan kimdir?!
Bilirsiz, diləyib təmkin, Nəsimi!
Tabuttək zillənib zəmin Nəsimi!
Gözdə şimşək çaxar hər gün, Nəsimi!
Kim kimi məhv etdi? Hələ də
Dolaşar kəfənsiz cisimlər
"Məhşərəcən, – deyə ağlayır müdrik, – 
Lərzəyə gətirər ismlər...”
Yeganə iztirab – məhəbbət,
Şadlıqlar – iztirab, Nəsimi! 
Alında tər deyil, gülab, Nəsimi! 
Çalsaq, göz yaşımız – rübab, Nəsimi!
Ən ətirli nəsim – ən yaxın kəlam
Aramızda deyil, önümüzdədir,
Yalnız Yar, yalnız Yar yadımızdadır!
Ən təzə fidanlar zatımızdadır.
Böyük İbtidaya ağlar gedirik. 
İqrarla gedirik,  Nəsimi!
Son ümid Sənədir – "Allahüs-səməd!” –
Təkrarla gedirik, Nəsimi!
Tövbəsiz cəlladlar yatardı bizi, 
Sınıqlıq yaratdı, Nəsimi!
Bu dünya ilahi qürbətdir,
Ayrılıq yaratdı, Nəsimi!
İmtahan verməkdə bu qara torpaq...
Ah, məzlum hisslərim,
Ah, sonsuz səbrim!
İsitməyə başlar ruhumu birdən
Çıxmamış
Və mütləq çıxacaq Günəş...
 
  Mühiddin Aməd 
 
  1957-ci ildə Namanqan vilayətində anadan olub. Başkənd Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib. Şeirləri özbək mətbuatında işıq üzü görüb.
 
Nəsimi
 
Dərisini soydular,
Qanını axıdaraq.
Haqq yolunda intizar,
Köynəyi oldu bayraq!
 
Təni başdan ayağa,
Hər bəndindən söküldü.
Qürbət eldə torpağa,
Qızıl qanı töküldü.
 
Qırıldayıb qarğalar,
Dağ çəkdilər bülbülə.
Qanın içdi darğalar,
Gözündən gülə-gülə.
 
Yer başına fırlanar,
Haqqa tərəf axmaqda.
Alışıb yanan qumlar
Dabanların yaxmaqda.
 
Dərisin soysalar da
Neçə əsr əvvəllər,
Ölümünü hələ də
Gözləməkdə qatillər!...
 
Tahir Qəhhar 
 
  1959-cu ildə Namanqan vilayətində anadan olub. Başkənd Dövlət  Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib. Şair, tərcüməçi və ədəbiyyatşünasdır. Bir sıra şeir və  tərcümə kitablarının müəllifi, Özbəkistan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.
 
Nəsimi monoloqu
 
(İmadəddin Nəsimidən təxmis)
 
Tən deməgil can evini, olsa şəhanə sığmazam,
Can yeri təndə deyibən çalma təranə sığmazam,
Etmə atəşlə yeri sən dürlü bəhanə sığmazam,
"Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam,
Gövhəri-laməkan mənəm, kövnü məkanə sığmazam”.
 
"Kun!” – dedi Allah, yaranıb yeddi göy, ötdü iki gün
Altdakı göylə görünüb ay ilə ulduz, oldu tün,
Əhli-kaşir bu hikməti özgə yerə yozar bütün,
"Ərşlə fərşü kafü nun məndəbulundu cümlə çün,
Kəs sözünü əbsəm ol, şərhi bəyana sığmazam”.
 
Yer kürəsi kiçikdi, bil, onda böyük ürək mənəm,
Altı fələkdən ucada arzu, ümid, dilək mənəm,
Yerdə də cənnət yaradan ol ulu gec, bilək mənəm.
"Ulduz ilə fələk mənəm, vəhy ilə həm mələk mənəm,
Tur ilə kunfəkan mənəm, mən bu lisana sığmazam”.
 
Can uçaq canana tərəf, mən vüsalın bir eyşiyəm,
Kor ilə kardan aralı həqiqətin hər eyşiyəm,
Dar qabağında deyirəm: "Mən əzəli Nur eyşiyəm,
"Gərçi bu gün Nəsimiyəm, haşimiyəm, qureyşiyəm,
Məndən uludur ayətim, ayətə, şana sığmazam”.
 
 
Nərgizə Üsenbəyova, 
Uluğbəy Ziyalıyev
 
   Nərgizə Usenbəyova 1978-ci ildə Səmərqənd vilayətində doğulub. Özbəkistan Milli Universitetinin  jurnalistika fakültəsini bitirib. "Eşq və  ah ağuşunda”, "Ağ gün sorağında” adlı kitablar müəllifdir.
   Uluğbəy Ziyalıyev 1981-ci ildə  Qaşqadərya vilayətində anadan olub. Ali təhsillidir. Ehtiyatda olan zabitdir.
 
Nəsimi kimdir?
 
Uşaqlıqdan bizə yoldaş,
Yaxşı şeir, gözəl əsər,
İlk dəfə o haqda sirdaş 
Kitablardan tutduq xəbər.
 
Məhdumqulu söyləyəndə 
"Babandan soydular onu...
Bizdən salamlar!” deyəndə
Göz yaşın yetmədi sona.
 
O vaxtdan bilmək istədik,
Görəsən, Nəsimi kimdir?
Uzaq tarixi izlədik,
O, sirlərin açdı bir-bir:
 
"Azərbaycan və Şamaxı,
Miladi min üç yüz yetmiş...
Doğuldu təfəkkür şahı
Şöhrəti dünyaya yetmiş.
 
Adı Əli İmadəddin,
Mütəsəvvüf, alim, şair
Hazırcavab, pənahı din,
Düşmənləri çoxalan pir. 
 
Təriqətdə ona ustad
Oldu Fəzlullah Nəimi.
Ustadını etdikcə yad,
Nurlu ad aldı – Nəsimi!
 
Getdi Nəimi yolundan,
Qənimlər ağlın itirdi.
Qələm düşmədi əlindən,
Nəsimi kəlam yetirdi:
"Məndə sığar iki cahan,
Mən bu cahana sığmazam.
Gövhəri-laməkan mənəm,
Kövrü-məkana sığmazam.
 
Ərşlə fər şu kafü nun 
məndə bulundu cümlə çün,
Kəs sözunü və əbsəm ol, 
şərhü-bəyanə sığmazam.”
 
Səs yayıldı "Xorasana,
Qafqaza, Ön Asiyaya.
Düşmən quyu qazdı ona,
Şairi tutub ox-yaya.
 
Vecinə almadan Əli,
Getdi İran, Rum İraqa.
Təriqətin tuğ edəli,
Yaydı uzaqdan-uzağa. 
 
Qənimi çıxdı hər yanda,
Fitnə, böhtan, töhmət ilə.
Muridləri həyəcanda,
Sonsuz sevgi, hörmət ilə!
 
Fitnəyə bax, hamı heyran 
Nəsimi haradan bilsin?!
Çarığın soyunan an
Onda gizlətdilər "Yasin”.
 
Şairsə bundan xəbərsiz,
Çarığın geydi ayağa
Niyyəti qara hər xəbis
Başladı qaraçılığa:
 
" – Sultanım, şair Nəsimi
Heç vaxt dil qoymur damağa.
İşi iblisinki kimi,
İmam qoymaqdı lağa.
 
O, Quran təhqir ilə
Ayaqaltı etmiş hətta.
Yolun azmış kafir ilə
Məstə də yaddır bu xəta!”
 
Misir sultan Məyəddin
Dinləyib dedi son sözün:
" – Bir iş baş vermiş, dilim lal,
Düzmü, yalanmı, bilmirəm.
 
Ağlım olubdu biganə,
Tapdanan andan bəri ar.
Çarə tapın adilanə,
Ta heç kim etməsin təkrar.
 
Dinin səbir kasasını
Daşıran kimsə kafirdir.
"Quranın bir parçasını
Öz çarığında gəzdirir.
 
Belə kəs var  aramızda,
Dinin-imanın bəlası.
Siz elan edin, mövlana,
Nədir o şəxsin cəzası?!
 
" – Dərisin soymaq lazımdır!” –
Cavabın verdi Nəsimi.
Dingildədib ağır-ağır,
Sevindirdi hər qənimi.
 
Göz üzmədən dedi Suktan:
" – İndi çıxarsın çarığı!”
Şair geydiyi çarıqdan 
Doğrudan da, "Yasin” çıxdı.
 
Nə ah-fəryad, nə də bir ün,
Danmadı da sözlərini.
Dedi: "Söz hər şeydən üstün,
Razıyam, soyun dərimi!”
 
Hələb, min dörd yüz on yeddi,
Adamla doludur meydan.
Hər kəs həyəcanda idi,
Şairi süzərdi o an.
 
"Dabanından başlayaraq,
Diri-diri soyulmalı!..”
Hökm belə idi ancaq
Dəyişmirdi şair halı.
 
Bax, o anda şair tutub
Riyakar şexyə üzünü,
Özünü tamam unudub,
Qəh-qəhlə dedi sözünü:
 
"Zahidin bir barmağın
 kəssən dönər həqdən qaçar.
Gör bu gerçək aşiqin
Sərpa soyarlar, ağrımaz!”
 
Belə məğrur, cəsur və mərd,
Od nəfəsli idi Əli.
Belə cəza və belə şərt
Dünya görməmişdi hələ.
 
Şöhrəti dillərdə dastan,
Parlamaqda günəş kimi
Ölümüylə tarix yazan
Azər oğludur Nəsimi!
 
Farsa, türkcə irsi vardır.
Dünya söz açır varından.
Çox könüllər ona yardır
Qardaş özbək diyarından!
 
 
  Orijinaldan (özbək və rus) tərcümə edən: 
  Akif Azalp 
  Azərbaycan-Özbəkistan Dostluq Cəmiyyəti İdarə Heyətini üzvü,
  filologiya üzrə fəlsəfə doktoru