Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Zaman qatildir
1028
14 Mart 2018, 10:20
  Müəyyənliklərin arasındakı görünməzlərin üzə çıxdığı an dahilərin üsyanı başlayır. Çünki təyin edilənlər də bir zaman həmin görünməzlər sırasına daxil idi. Onlar göründüyü zaman öz həqiqətini görünməzlərə bəxş edir. Bu növbələşmə ziddiyyətin həyat keyfiyyəti deməkdir. Həyatı yaradan şeyin adı ölümə məhkum edilənlərin dirilişidir.
 
 
 
 
   Həyatın mühərriki ölümdür. Müəyyənliklər isə öldürənlərdir. Heç kim və heç nə ölmək istəmədiyi üçün onların da ölümü öldürülməklə mümkün olur. Zaman müəyyənliklərin qatilidir. Bu qatil həm də tanrısaldır. Zamanı dəyişən qeyri-müəyyənliklər deyil, qeyri-müəyyənlikləri müəyyən edən şeyin adı zamandır. Zaman isə məchul Tanrıdır. Tanrı özü hər zaman qeyri-müəyyən olduğu üçün, müəyyənliklər Tanrı həqiqətini gizlədən bir yalandır. Müəyyən yalana çevrilməmək üçün həqiqət hər zaman qeyri-müəyyəndir. 
  İnsan öz içində, öz müəyyənlikləri arasında gizlənən bir Tanrıdır. İnsanı tanrılıqdan qoparan şey onun təyinatıdır. İnsan Tanrı dərgahından qovulmadı, Tanrıdan qovuldu, cənnətdən qopmadı, Tanrıdan qopdu. Və bu, cəza-filan deyildi, qeyri-müəyyənliyin müəyyənliyə çevrildiyi növbəti mərhələ idi. Yalana çevrilməyəm yeganə həqiqət Tanrı olduğu üçün, O, heç bir zaman müəyyən olmayacaq. Tanrı həqiqətini görmək üçün Tanrıya dönmək lazımdır. Bu dönüş həm çevrilməkdir, həm də qayıtmaq. Əslində isə, çevrilişlə qayıdış, yəni, dönüşümlə dönüş eyni şeydir. 
  Tanrının gözləri, əlləri, nəfəsi, qəlbi insanın gözlərində, əllərində, nəfəsində, qəlbində gizlənib. İnsan Tanrıya hamilədir. Ancaq hər insan Tanrı doğa bilmir. 
  İnsan həqiqi Tanrını yalan Tanrıya çevirdi. Yaxın Tanrını uzaq Tanrıya, doğma Tanrını yad Tanrıya və nəhayət öz Tanrını, söz Tanrıya çevirdi. Ümumiyyətlə, insanlara hər şey gərəkdir, bir Tanrıdan başqa. Hər an unudulan, hər an öldürülən, hər an yox olan Tanrıdır, Tanrı!
  Dahilərin üsyanı makrotonların gizlətdiyi mikrotonların kəşfindən başlayır. Səslər kimi rənglər də, qatlar da, ölçülər də bir zaman dahilər tərəfindən kəşf edilərək, təyin edilib. Ancaq təyin edildikdən sonra içindəkiləri örtməyə, inkar etməyə başlayıb. İnsanın Tanrıdan ən böyük fərqi "kafir", yəni örtücü, inkarçı olmasındadır. İnsan Tanrını da gizlətdi və əslində inkar etdi. "Tanrı görünməzdir" deyənlər, əslində "Tanrı yoxdur" deyirlər. Dahilik isə, gizlədilib parçalanan həqiqəti, birləşdirib üzə çıxarmaq kateqoriyasıdır. Dahilər açır, kütlə bağlayır, dahilər qovuşdurur, kütlə ayırır. Özü də bu gizlədiliş, bu parçalama həmin o dahilərin adından edilir. Onların başlatdığını mütləq sayan kütlə özündən sonrakı təyinatları inkar edir. Halbuki, istənilən bir dahi özünün son olmadığını və bir gün qüvvədən düşəcəyini, inkar ediləcəyini açıq şəkildə bəyan etmişdir. Çünki onlar tanrısallığın sübut edən vücuda sahib idilər. Çünki Tanrı da gecəni gündüzlə, qışı yazla, ölümü həyatla əvəzləyərək, özünün təyin etdiyi heç bir şeyin davamlı olmadığını və heç bir zaman olmayacağını göstərir. Əbədilik düşüncəsi bu mənada Tanrının inkarıdır. Tanrı sadəcə dəyişdirmir, həm də özü dəyişir. Çünki özü dəyişməyən dəyişdirə bilməz. 
 
 
 
 

  Hər hökmün bir zamana tabeliyi var. Rənglərin solması havadan, tozdan, işıqdan, qaranlıqdan deyil, zamandandır. Çünki o havanı da, o tozu da, o işığı da, o qaranlığı da gətirən zamandır. Bir tablonu zəlzələdən, müharibədən, yanğından, oğurluqdan xilas etmək olar, ancaq zamandan əsla xilas etmək olmaz. İnsanın zamana dirənişi süni tənəffüsə bənzəyir. Ölüləri yaşadanlar diriləri öldürənlərdir! 
  Bəli, musiqi səslərinin sirri bir oktavadan o tərəfə getməməsindədir. Bu, Tanrının təyinatıdır. Ancaq bir oktavanın içərindəki on iki pilləni müəyyən edən insandır. Deməli, bu, xətalı təyinatdır. Hətta, Tanrı da bəlkə öz təyinatını çoxdan redaktə etmişdir və bundan bizim xəbərimiz yoxdur. Lakin hələlik, ilk sıradakı gizlinləri üzə çıxarıb, müəyyənliklərə üsyan etməyin vaxtıdır. Üsyan isə çoxlarının təsəvvür etdiyi kimi, dağıtmaq deyil, doğulmaqdır. Dahilər dağıtmırlar, yaradırlar. Doğan dahilərdir, dağıdan zamandır. İnsanlar dağılmaqdan deyil, çoxluqdan qorxurlar. Məsələn, bir zaman Avropa musiqi nəzəriyyəsində, daha dəqiqi harmoniya elmində paralel kvintaların hərəkəti yasaq edildi. Üzərindən əsrlər keçməsinə baxmayaraq, hələ də biz musiqi bəstələrkən bu intervalın paralel hərəkətindən qaçırıq. Mənim özüm musiqi kollecində bu səhvim üzündən imtahandan kəsilmişəm. Ancaq bir soruşan yoxdur, niyə? Bu hansı kimyəvi maddədir ki, qarışdırsan, partlayış baş verər? Düzdür, məsələn, üçtonlu intervalı yasaq edən kilsə haqlı idi. Ona "şeytani interval" adı verdilər. Mənim şeytanla-filanla işim yoxdur, sadəcə, bu interval qulağı incidən, çox kəskin bir səslənməyə malikdir. Ancaq o yazıq paralel kvintaların günahı nəydi? Hərçənd ki, neokllassiklər, modernistlər, avanqard musiqi cərəyanı təmsilçiləri bu yasağı çoxdan çeynəyiblər. Fəqət, əksər dahilər kimi, onların da üsyanı öz içlərində partladı. Müəyyən olunmuş qanunlar dəyişmədi ki, dəyişmədi.
  
 
 
  Bu günün dahiləri dünənin "provokator"ları idi. Məntiq isə, belə diktə edir ki, bu günün "provokator"ları da sabahın dahiləridir. Əslində bu sözü dırnaq içinə almağım o qədər də düzgün deyil. Çünki "provokator" sözü məsələn, bizim dilimizdə "təxribatçı" olaraq səslənir. Təxribat isə, ərəb sözü olub, "xarab etmək", "yıxmaq", "dəyişmək" anlamındadır. Amadey Mostsarta sağlığında "ən böyük provokator" adı verilmişdi. Ölüpərəst insanlıq az sonra həmin provokasiyanı qanuna çevirdi. Bir az da keçdi, xalq Lüdviq Van Bethoveni "provokator" adlandırdı – bu səfər Motsartın "qanunlar"ını pozduğu üçün. Peyğəmbərlik məktəbləri də həmin bu "sıralanma" ilə davam etdi. Öncə təsdiq edilənlər inkar edildi, sonra inkar edilənlər təsdiq edildi. Hər zaman insan-təbiət, insan-Tanrı və insan-insan növbələşməsi, eyni zamanda rəqabəti meydana çıxdı. Əslində isə təbiət də, Tanrı da insan deməkdir. İnsan onları öz içində kəşf etdiyi zaman yenilənir, güncəllənir, addım atır, ölür və yenidən dirilir. Heyf ki, insanlar sadəcə fiziki ölümü qəbul edirlər. Hansı ki, onun dirilişi çoxları üçün absurd, səfsəfə və qeyri-müəyyən bir şeydir. Əgər insan mənəvi ölümün nə olduğunu bilsə, o zaman mənəvi dirilişin nə olduğunu başa düşər. Ölmədən dirilmək mümkün deyil. Ölüm həyatın əynindəki libasdır. O libas dəyişildiyi zaman həyat da yenilənir. 
  Dahilər nəinki başlarını, hətta özlərini də öldürdülər. Özünü inkar edən bir dahi, özündəki başqa bir həqiqəti üzə çıxarmış olur. İnsanlar nəinki özlərini, başqalarını da öldürməkdən, yəni inkar etməkdən, təzələməkdən, ölüb dirilməkdən, öldürüb diriltməkdən qorxurlar. İnsanlar anlamaq istəmirlər ki, ölən və dirilən həqiqətin daşıyıcıları deyil, həqiqətin özüdür. O həqiqət bir vücudda ikən, indi başqa bir vücuddadır. Və həmin həqiqət hər zaman yenilənməyə, əvəzlənməyə məhkumdur. Düşüncəsiz inancla inancsız düşüncə bir-birinin aynasıdır. Əslində, həqiqət nə düşüncədədir, nə inancda – həqiqət varoluşdadır, vücuddadır... Düşüncə də inanc da sonradan doğulan yad ünsürlərdir. Düşüncə də inanc da bizə başqaları tərəfindən verilənlərdir, yəni təyin edilənlərdir. Həqiqət isə qeyri-müəyyən vücuddan ibarətdir. O qeyri-müəyyən vücud bizik. Heç bir dahi başa düşmür ki, o, yaradarkən, tanrılaşır! Dahilik xüsusi keyfiyyət deyil, ədalətsizcəsinə paylanan, mənbəyi bilinməyən, səbəbsiz seçilmişlik-filan deyil. Dahilər sadəcə, özlərini kəşf edənlərdir. İnsan özünü kəşf etmədikcə, yad və səssiz bir Tanrıya ehtiyac duyacaq. 
  Dahilər nə üçün hər zaman, hər cəmiyyətdə təkləniblər? Çünki çoxluq özünüdərkdən uzaqdır. Anormallıq, dəlilik, xəstəlik çoxluqdadır, təklikdə deyil. Kütlə xəstədir, dahilər yox.  Dahi ilə Tanrının fərqi ondadır ki, insanlar Tanrının heykəlini sındırdılar, ancaq dahiyə heykəl qoydular. Bütün "olmaz"lar sonradan "olar" oldu, hətta "vacib" oldu. Yenidən indinin "olmaz"ları, yəni gələcəyin "olar"ları ortaya çıxan zaman biz onları görmürük. Mövlana Cəlaləddin çox gözəl bir söz buyurur: "Ey insan oğlu! Sən bir anlıq öz gözlərini çıxart, öz baxışlarından imtina et və Tanrının gözlərini onların yerinə tax, dünyaya Onun gözüylə bax və gör nələr görürsən!" Böyük arif demək istəyir ki, sənin gözünün arxasında bir göz də var - o, Tanrının gözüdür! Səndən içəri sən var - o, Tanrıdır! Sən Onu susdurub, Onun yaratdığının səsiylə danışırsan. O səndə gizləndi ki, səndən üzə çıxsın. Onun yaratdığı Onun özüdür - bir şərtlə ki, yaradılış özə, yəni xilqət Xaliqə çevrilsin. Əslində Xaliq xilqətə çevrilib, öz sözə dönüb, O "mən" olub, zahirdəki həqiqət batinə keçib, aşkar olanlar gizlənib... "İnna lillahi və inna ileyhi raciun" deyərkən, ulu Tanrı məhz bunu qəsd edirdi. Elə deyilsə, bəs "Allaha dönüş" ("ileyhi raciun") nə deməkdir, necə olur? Allaha dönüş, Allaha qayıdış məhz Allah olmaqdır, Allaha dönüşməkdir! 
  Dönüş isə, gedişdən sonra olur. Deməli, biz Allahdan getmişik. Ya da O bizdən gedib. Axır ki, ayrılığın, bu sonsuz görünən müdhiş hicranın adını "din" qoydular, "inanc" qoydular. Sonra onu düşüncəyə yem etdilər. Bir azcıq düşünən insan gördü ki, belə tanrı olmaz, belə din olmaz, belə inanc olmaz. Ən uzaqda, ən əlçatmaz, ən dərkolunmaz bir şeyin adını "ən yaxın", "ən məhrəm", "ən eşidən", "ən görən" qoydular. Yaxşı, O bizi eşidir, biz onu eşidirikmi? O bizi görür, biz Onu görürükmü? Bu nə biçim yaxınlıqdır, necə məhrəmiyyətdir? Bu, bildiyin ən böyük məhrumiyyətdir!
  Şəms Təbrizinin qanını tökənlərin inancı Mövlananı da öldürdü. Mövlanaya Şəmsdən daha betər zülm etdilər. Şəms rind oldu, heç bir şey yazmadı, heç bir əziyyətə salmadı özünü. Ancaq bu insanlıq Mövlananın bütün zəhmətini yerə vurdu – bütün dahilərə etdiyi kimi!
  Paralel kvintaların yasaqlanması musiqi dühalarının üsyanına yol açdığı kimi, insandakı Tanrının yasaqlanması da Tanrının üsyanına yol açdı. Bəli, Tanrı Nəsiminin vücudunda insanlığa qarşı üsyan etdi. 

   Fəxrəddin Salim