Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Mərifət İnciləri sərraflarına uğurlar – Vərağa Almaslı yazır
297
22 Fevral 2021, 11:36
 Artkaspi.az saytı Vərağa Almaslının "Mərifət İnciləri sərraflarına uğurlar” adlı yazısın təqdim edir:
 
 Ədəbiyyatla irfanın əlaqəsi həmişə olmuşdur. Heç totalitar sovet rejimi də bu əlaqəni tam qıra bilməmişdir. Ən azı Əliağa Vahidin müasirlik, çağdaşlıq qutusunda qablaşdırdığı bəzi-bəzi  dərin mətləblər onun qəzəliyyatının künc-bucağından boy göstərmişdir. Bunu ona görə deyirik ki, 2020-ci ilin sonunda öyrəşmədiyimiz təqdimatda bir dərginin işıq üzü gördüyündən soraq tutduq.Dərgi "Mərifət inciləri” adlı ədəbi-irfani rüblük məcmuədir. Bütün jurnallar,adətən, ictimai-mədəni,ədəbi-ictimai,elmi-ədəbi və s. şəkildə təqdim edilir. Ancaq "Mərifət inciləri”nin özünü"ədəbi-irfani”deyə tanıtması bu söz-sənət toplusunun ədəbiyyat aləminə özünəməxsus iddia iləqədəm basdığını göstərir. Vahid necə deyirdi:
Şairlər içrə sanma hünərsizdi Vahidi,
Vahid nə olsa da, yenə, bil, iddiası var.
Könül istəyir və biz də inanırıq ki, dərginin bu yolda atacağı addımlar çox sərrast olacaq.Topluda gedən yazılardan bu elə indidən görünür.
 
 

Dərgi özünün söz-sənət sanbalı və şəxsiyyət çəkisi ilə ədəbi ictimaiyyətdə və dini cameədə kifayət qədər hörmət qazanmış Seyyid Ümminin, yəni Cəsur Narinin mübarək Fatihə surəsi iləbağlı açıqlaması ilə açılır. Bu açıqlamanı ənənəvi təfsirlərdən ayıran başlıca cəhət odur ki, genişbir ədəbiyyatçı dəstəsinin ustadı olan bu seyyid surədəki "iyyakə nəbudu və iyyakə nəstəin” ayəsiətrafında yüzlərlə müfəssirin baş sındırdığı tilsimi öz çəlimsiz bədəninin timsalında sındırmağıbacarmışdır. Yeri gəlmişkən, üstündən keçməyək ki, bu uğurlu cəsarət sonrakı yazılarda da özünütam göstərir. Dərginin redaktoru AMEA-nın doktorantı Rüstəm Hacıyevin Füzuli haqqındakıyazısını qeyd edə bilərik.
Lap açığı,bu sətirlərin müəllifi də füzulişünas olduğuna görəözü də ömür boyu "ədəbiyyatvə din”problemi, "Füzuli və İslam” mövzusu üzərində otuz ilə yaxın çalışdığı üçün Rüstəm qardaşımızın üslubundakı sərtlik,az qala ironiyaya,sarkazma çatan sərtlik təzə-təzə bizi də rəncidəetdi. Əlbəttə, mən demirəm ki,Rüstəm bütün fikirlərində haqlıdır, ancaq onun Füzulini övliya kimisəciyyələndirməsi bu cavan araşdırıcının adamı onun bütün başqa fikirlərinə də,müsbətyanaşmağa sövq edir; yəqin elə cavanlıqda biz də belə olmuşuq.Lakin ədalət naminə deyilməmişqalmasın ki,Rüstəm bu yazısında nə qədər çılğındırsa,Seyyid Cəmaləddin Təbrizi haqqındakıyazısında sanki qoca bir müdrikə çevrilmişdir.
İrfanilik jurnalın  struktur və kompozisiyasındada özünü bütün aydınlığı və genişliyi iləbüruzə verir. Ötəri deyildir ki,toplu orta əsr əlyazmaları kimi minacat və nətlə başlayır.Belə ki,gənc şair və tərcüməçi Seyyid ƏsrininŞeyx Fəridüddin Əttarın "Əsrarnamə” əsərinin ilk iyirmibir beytini öz vəznində (əruzun həzəc bəhrinin məfAİlün-məfAİlün-fəUlun növündə) çox ustalıqla dilimizə çevirməyi bacarmışdır.Yeri gəlmişkən bildirim ki, mən çağdaş filologiyada NəzakətMəmmədlinin bir məqaləsindən başqa bu əsər barəsində ayrı sanballı yazı görməmişəm.
Nət şeir növünə gəlincə: onu topluda gənc şair Əşrəf Fəxrinin "sənə” rədifliqəzəl-nətitəmsil edir.
Ey mürüvvət mətləbin tə’lim edən Ustadi-eşq,
Əbri-ğeybətdən nəhayətsiz yağır hikmət sənə.
 
Səndən özgə bunca zülm ilə şəfaət babı yox,
Bir nəfəstək talib olmuş can verən ümmət sənə.
 
Ey tutan səmti-Mədinə, möhnətin gör Fəxrinin,
Ərzi-hal et Əhmədi-Muxtarə, bir zəhmət sənə.
Füzulinin Peyğəmbərə məşhur:"Fəsad əhli cəhanə buraxdı yüz fətərat,Qiyamət oldu, nəyatmaq məcalidir, dur, otur!” xitabı ilə yaxından səsləşən bu parçada şair Həzrəti Mühəmmədin(s)dərin insansevərlik, parlaq məhəbbət mücəssəməsi, yüksək elmlilik və əlçatmaz mərifətmənbəyi olma,tükənməz şəfaət,bəşəriyyətin böyük rəğbətini qazanma,milyonların ziyarətgahınaçevrilmə kimi ali məziyyətlərini şirin və həzin biçimdə öz məna-məzmun çevrəsində birləşdirir.
Klassik ədəbiyyatın özündə belə çox az işlənən tərcibənd şeir şəkli topluya keçmişləgələcəyin arasında bir körpü olma keyfiyyətini qazandırır. Emin Həvayinin tərcümə etdiyi XVIII əsrin ikinciyarısında yaşamış lirika ustası Seyyid Hatif İsfəhaninin məşhur tərcibəndi çoxgözlənilməz bir biçimdə və dedikcə də tendensiyalı bir şəkildə türkizmlərlə – əski Azərbaycansözləri ilə dolub-daşır. Doğrudur, bu, ilk baxışdan qulağa çox xoş gəlir;hər şeydən öncəona görəki, dilimizin arxaik leksemlərinin klassik kitab üslubu ilə üzvi uyarlığı təsiri bağışlayır, ancaqçalışmaq gərəkdir ki, bunu qədərində edəsən, bununla belə, gənc Eminin tərcüməçilik ustalığıözünü aydın büruzə verir. Seyyid Əsri kimi o da şeiri öz vəznində (əruzun xəfif bəhrinin fəilAtün-məfAilün-fəulun növündə) dilimizə çevirmişdir.
Məhəmməd Nurinin "Ver sözə ehya” rubrikasındakıyazısı dərgi yazarlarının əskiAzərbaycan sözlərinə meylinin ötəri olmadığını, əksinə, dərin və geniş bir dünya görüşündən irəligəldiyini söyləməyə yol açır.Beləki, gənc filoloq yazıda"sayru”, "əsrük”, "yarğu”, "biliş”, "güz”kimi arxaizmləri birər-birər bəhs mövzusuna çevrirərək onların leksik-semantik təbiətini üzəçıxarmış, irəliləmə və geriləmə mərhələlərini ortaya qoymuşdur.
Məhəmmədin bu yazısı mənə bir qırx il qabaq "sayru” sözü haqqında yazdığım birməqaləni xatırlatdı.Yeri gəlmişkən, mən gənc araşdırıcıya mərhum anamın dilindən tez-tezeşitdiyim "Uşaqlığın nə idi ki,sayırlığın da nə ola?” və qızdırmalı uşaqların sayıqlaması ilə bağlı"sayır-bayır demək” folklor vahidlərini də araşdırmağı tövsiyə edərdim.Çünki bu kül içində közkimi alt qatda qalmış Bakı folklorunu elmi dövriyyəyə gətirməyə təkan verərdi. Digər tərəfdən,mərhum İsrafil Abbasovun "Azərbaycan folkloru XIX əsr erməni mənbələrində”monoqrafiyasında bir erməni şairinin eyni bir şeirdə "sayru” sözünü iki dəfə işlətdiyini də,AsyaMəmmədovanın əlyazmaların haşiyələrindən toplayıb 1977-ci ildə çap etdirdiyi "Bayatılar”kitabında dörd yerdə bu doğma sözümüzün işləndiyini də yaxşı xatırlayıram.
Azərbaycanda xəlqi-mədəni düşüncənin və bədii-estetik duyumun formalaşmasında  vaxtıikən ölkənin ən müxtəlif yerlərində fəaliyyət göstərmiş ədəbi məclislərin yeri və çəkisidanılmazdır. Çox xoşdur ki, jurnaldakı rublikalardan biri "Vəfa ədəbi məclisi” adlanır. Bu adqətiyyən şərti səciyyə daşımayıb, konkret məqsəd və məramnaməsi olan "Vəfa” ədəbi məclisinin fəaliyyətinin işıqlandırılmasına yönəldilib.Burada inişil Bakının Binə qəsəbəsində AMİN(Azərbaycan Milli İnkişafı Naminə) ictimaibirliyinin klassik irsə dərin sayğı və qayğı ilə keçirdiyi"Dili pürqüssə Nişat” (Şirvanın könül ərlərindən olan qəlbi qəmlərlə dolu  Nişat Şirvani) adlı ədəbi xatirə yığnağında oxunan təxmis və nəzirələrdən nümunələr verilmişdir. Bütün nümunələrin eynibir qəzələ yazılmasının özü də məclis üzvlərinin poetik ustalığından soraq verir. Mən bunu həmintədbirin çıxışçısıkimi deyirəm. Seyyid Əsri ilə Rüstəm Hacıyevin oxuduqları təxmislər və Alim Mühriq ilə Məhəmməd Nurinin söylədikləri nəzirələr danılmaz biçimdə sübuta yetirir ki, klassikkitab üslubunun assosiativ duyğu və düşüncə aləmi bəzilərinin "gül-bülbül”, "şəm-pərvanə”ədəbiyyatı adlandırdıqları epiqonçu şeirdən qat-qat yuxarıda duran yüksək bir mədəniyyət faktıdır.Çünki bunda insanın içərisindən süzülüb gələn dəruni ilahi eşq özünün bütün coşqunluğu iləkükrəyir.Məsələn,Nişat Şirvani deyəndə ki:
Surəti-halın demək aşiqə lazım degil,
Üz verə iqbal əgər, eşq özi surət verir,
o heç də indi dəbdə olub, ədəbiyyatçıların dilindən düşməyən zəmanədən giley etmirdi,əksinə,Nişat burada ulu şərq fəlsəfəsindən gələn hüsn-eşq münasibətlərindən danışır,gözəlliyin özünün sevgini formalaşdırdığını demək istəyir.Seyyid Əsri şairin bu səciyyələndirməsini
Hali-dilim ey soran, şərh edəməz anı dil,
Əhli-dilin halını anlamalı əhli-dil,
Surətimə sal nəzər, halımı dərhal bil,
"Surəti-halın demək aşiqə lazım degil,
Üz verə iqbal əgər, eşq özi surət verir”
 
kimi dəyərləndirdiyi halda,
Rüstəm Hacıyev isə:
Dərdü məlalin demək aşiqə lazim deyil,
Nəqsü kəmalin demək aşiqə lazım deyil,
Qaməti-dalın demək aşiqə lazım deyil,
"Surəti-halın demək aşiqə lazım degil,
Üz verə iqbal əgər, eşq özi surət verir”
 
şəklində mənalandırır.Bu sənətkarlıq xüsusiyyəti nəzirələrdə də müşahidə olunur:
 
Ey gözü bimar çün güzgüsüdür göz dilin,
İllətinə könlümün çeşmin işarət verir.
(Məhəmməd Nuri)
 
Eşq oduna kim yanır, surəti-insan alır,
Yanmasa fulad gər, kim ona surət verir?
(Alim Mühriq)
Çox yaxşı haldır ki,jurnalda qədim ədəbiyyatşünaslığın çox az öyrənilmiş fənlərindən biriolan poetik "tövzi” sənəti haqqında da geniş bir yazı getmişdir.Nahaq yerə deməyiblər ki, yanlışda bir naxışdır. Seyyid Əsrinin qələmindən çıxan və onu bir filoloq kimi də qəbul etməyə imkanverən bu bölmənin başlığı əslində Füzuli misrasından iqtibasən "Şe’r bir zivərdir” olmalı imiş,lakin "Şe’r bir zirvədir” rubrikası poeziyanı zirvəyə qaldıran başlıca amilin məhz zivərdən, yəniassosiativ-estetik duyumdan,düşüncədən ibarət olduğuna işarə kimi anlaşıldığına görə bir o qədərdə yersiz görünmür.Necə deyərlər, dil çaşıb düzünü deyər.Bunu deməkdə məqsədimiz odur ki,oxucular növbəti saydan bu bölməni "Şe’r bir zivərdir” adı ilə gördükdə təəccüblənməsinlər.
Ədalət naminə vurğulamalıyıq ki,filoloqlarımız alliterasiya və assonans terminlərini çoxişlətmələrinə baxmayaraq, hələki, ortaya bu barədə sanballı araşdırma qoyulmamışdır.Odur ki,özünün faktoloji və filoloji doluluğu ilə seçilən bu məqalə bu qədim poetik vasitəhaqqındayazılmışyeganə araşdırmadır. Klassik yazı üslubunu, nəyin bahasına olursa-olsun, qoruyub saxlamağa çalışan, ancaq hərdən nələrinsə xatirinə bunu qurban verməyi də bacaranmüəllif,ümid edirik ki, bu yöndəki tədqiqatını bundan sonra da davam etdirəcəkdir.
Jurnalı tərtibat baxımından daha da nəfis edən və bu kiçik toplunu böyük hikmət qaynağınaçevirən cəhətlərdən biri də "mərifət incisi” adı ilə verilən həssas və həzin dini-fəlsəfi və tarixi bilgilərdir,biri o birindən maraqlı qissə və mənqəbələrdir.Başqa belə bir cəhət isə mərifətincidüzənlərinin ustadı olan Cəsur Narinin dillər əzbərinə çevrilmiş şeirinin dərginin sonunda yeralaraq bu yeni topluda gedən yazıların yekun sözü kimi səslənməsidir:
Hər aldığın nəfəs sənə Həqqin ətasıdır,
Vermə həvayə, bil ki, hesabın Xuda çəkər.
 
Ey sirri-qeybi kəşf eləyən, açma kimsəyə,
Məşhurdur, dil olsa uzun, baş bəla çəkər.
 
Miskin, yetim, fəqir qəribəm, Nari, gözlərəm
Ki, könlüm almağa mənə baş Mürtəza çəkər.
 
Biz mərifət incilərini incələmək istəyən bu gənc ədəbiyyatçılar dəstəsinə axırıncı yox, axarıncı olsun deyirik.
 
Tapmadı, Vahid, hələ heç kəs bu xəttin sahibin:
"Qaldı bu dünya evi divanədəndivanəyə”.