Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

“İslam və türk kültüründə say simvolları” – Bəsirə Əzizəli yazır
2239
05 Aprel 2021, 10:03
 Artkaspi.az saytı  Bəsirə Əzizəlinin "İslam və türk kültüründə say simvolları” adlı yazısını təqdim edir:
 
 Müxtəlif mədəniyyətlərdə simvolların daşıdğı mənalar ən qədim dövrlərdən dünya, yaranış, həyat, ölüm və digər çox fərqli mövzuların dərkinə yönəldilmişdir. Saylarla ifadə edilən simvollar isə məcazi anlama rəqamsal tərz gətirməklə onları daha da zənginləşdirmişdir. Muhsin Kadıoğlunun 2020-ci ildə nəşr olunan "Çeşitli Dinlerde ve Kültürlerde Sihirli Sayılar” (Google Play Books, 2020) – "Müxtəlif dinlərdə və kültürlərdə sehirli saylar” kitabı sayların müxtəlif din, mədəniyyət və fəlsəfədəki simvolik yerini öyrənmək, bir sayın sözügedən fərqli sahələrdəki məna kodlarını müəyyənləşdirmək və ortaq müstəvidə müşahidə etmək baxımından çox əhəmiyyətlidir. "Simvolları tanımaq, anlamaq, qavramaq və yorumlamaq müxtəlif dinlər, kültürlər və mədəniyyətlər haqqında məlumatlı olmaqla mümkündür” deyən yazar say simvollarının da önəmli tərəflərinə diqqət çəkmişdir: "Say simvolizmi tarix boyunca önəmli olmuşdur. Müxtəlif dinlərdə eyni say önəmli olsa belə, əhəmiyyətinin ortaya çıxan məqamlarında fərqliliklər olduğu görüləcəkdir. Digər tərəfdən, bizim üçün xüsusi bir məna ifadə etməyən bəzi rəqəmlərin digər kültürlərdə son dərəcə zəruri bilindiyini görə bilərik. Dini əşyalarda da bənzərliklər ola bilər. Təsbeh demək olar ki, bütün dinlərdə istifadə olunur, lakin muncuq sayı və mənası fərqlidir”.
 
 

 Müsair dünyamız, elm və texniki sivilizasiyanın inkişafı, zamandan sərfəli istifadə və fikri lakonik ifadə məqsədi simvolların əhəmiyyətini bir daha ortaya çıxarmışdır. Təsadüfi deyil ki, bizi əhatə edən mühitdə, hətta gündəlik istifadə etdiyimiz əşya və elektron sistemlərdə simvolların vacibliyini göstərən faktlarla hər an üzləşmək mümkündür. Elə bu kontekstdə Muhsin Kadıoğlunun da simvolların tarixi qaynaqları və çağdaş təzahürləri arasında paralelik aparması maraqlı örnəklərdəndir: "Məşhur texnoloji simvollardan biri @ simvoludur. XVI əsr İspaniyasında bir ağırlıq ölçüsü, daha sonra giriş vahidi olan Arrobanın qısaltmasının simvolu kimi ortaya çıxmasına baxmayaraq, elektron ünvanlarda vazkeçilməz hala gəlmişdir”.
 İslam mədəniyyətində də simvolların spesifik rolu vardır, bu da həm özündən əvvəliki dini mənbə və mədəniyyətlərin tarixi irsindən təsir, həm də orijinal meyllərə dayanmaqdadır. "İslam kültürü də digər mədəniyyətlər kimi daha öncəki mədəni mirasdan təsirlənmişdir. Bu səbəbdən İslamda simvolik önəmli olan bəzi sayları, heyvanları, bitkiləri və bənzərlərini İslam öncəki kültürlərdə də görmək olar” deyən Muhsin Kadıoğlu eyni say simvollarını antik dönəm mədəniyyətləri, buddizm, sintoizm, taoizm, hinduizm, zərdüştlik, xristianlıq, islam və digər din, dini təlim və fəlsəfi axınlarda müqayisəli şəkildə ortaya qoyaraq maraqlı bir mənzərə yaradır. Burada sıfırdan doqquza qədər və bir sıra digər sayların simvollarından bəhs olunur, əhəmiyyətli örnəklər təqdim olunur. Kitabda, eyni zamanda, 18, 30, 33, 40, 41, 60, 66, 72, 80, 99, 300, 786 kimi sayların simvolik xüsusiyyətləri şərh olunmuşdur. Bu sayları yazar təsadüfi deyil, məhz müxtəlif mədəniyyət, din və fəlsəfədəki işlənmə xarakterinə görə müəyyənləşdirmişdir.
 
 

 Bir sayına diqqət yetirən Muhsin Kadıoğlu onun ən zəruri cəhətlərini önə çəkir: "Bir yaradıcılıq ruhunu və fərdiliyi simvollaşdırır. Allah bir sayı ilə xatırlanır. Yaradıcı və yaşadıcı Allah təkdir. Hər şey ondan, bir olan Tanrının nurundan, özündən yaranmışdır... "Söz bir, Allah bir, yol bir” deyimi də bu simvolla bağlıdır. Bütün varlıq tipləri kəsrəti (çoğluğu) göstərdiyi halda, bir sayı vəhdəti (birliyi) rəmzləşdirir”.
 Yazar astrologiyada birin "mələk sayı”, yəni başlanğıcları simvolizə etdiyini, qoruyucu mələklərin bir rəqəmi ilə dəyişikliklərlə bağlı insanları xəbərdarlıq etmək, yaxud önəmli dəyişikliklər etmək üçün təşviq etdiyinə inanıldığını qeyd edərək, birin astrologiyada Günəşin də nömrəsi olduğunu söyləyir.
İki sayının İslam dinindəki simvollarına Muhsin Kadıoğlu iki nəfs məsələsini örnək gətirmişdir: "Hükama fəlsəfəsinə görə, Ağlı-küll – yaradıcı qüdrətin aktiv vəsfinə Ağlı-küll deyirlər. Bu aktiv vəsf özündə bir passiv vəsf meydana gətirir ki, buna da Nəfsi-küll deyilir. Bu aktiv və pasiv vəsflərdən göylər və ulduzlar meydana gəlmişdir. Hər göyün və ulduzun da bir aktiv və pasiv vəsfi, yəni ağlı və nəfsi vardır. Göylərin dönməsindən dörd ünsür (atəş, hava, su, torpaq) yaranır, göylərlə ünsürlərdən də cansızlar, bitkilər və canlılar vücud bulur və bu yaradış və yaradılış daimidir”.
 Üç sayının İslamdakı simvolları da Muhsin Kadıoğlu tərəfindən əhəmiyyətli faktlarla əsaslandırılmışdır: "Bütün İslam təriqətləri üç sünnət əsasını mənimsəmişlər. İslam ənənələrində bir insan öldüyündə savabını davam etdirəcək üç şey olduğuna inanılır. Bunlar başqalarının faydalana biləcəyi bir çalışma, onun üçün dua edən dindar bir oğul və daimi bir xeyriyyə (vəqf)”. Yazar üç sayının "Quran”dakı nümunələrini də oxucuların diqqətinə xüsusi olaraq çatdırmışdır. "Qurani-Kərimdə əl-Bəqərə surəsinin 196 və 228, Ali İmran surəsinin 41 və 124, ən-Nisa surəsinin 3, 11, 12, 171 və 176, əl-Maidə surəsinin 73 və 89, ət-Tövbə surəsinin 118, Hud surəsinin 65, əl-Kəhf surəsinin 22 və 25, Məryəm surəsinin 10, ən-Nur surəsinin 58, Fatir surəsinin 1, Yasin surəsinin 14 və Sad surəsinin 31-ci ayələrində üç sayına istinad edilmişdir”.
 Dörd rəqəmi də dünya mədəniyyətində zəngin simvolik çalarları ilə seçilən rəmzlərdəndir. Yaradılışla bağlı ünsürləri konkretləşdirən sayların, xüsusilə də antik dövrdən başlayaraq ayrı-ayrı xalqlarn mifologiyası, dini inancı, dini-fəlsəfi təlimləri, eləcə də tarixin sonrakı mərhələlərində meydana çıxan dinlərin ruhi-mənəvi konsepsiyasının ifadəsində vacib rolu müşahidə olunur.  Bu baxımdan da, Muhsin Kadıoğlu dünya mədəniyyəti, fəlsəfə və dinlərindən uyğun məsələləri təhlil etdikdən sonra İslamda dörd sayının simvolik məqamlarına diqqət yetirir: "Allaha yetişməyin dörd yolu vardır. Bunlar "Allahı bilmək” mənasında "mərifət”, "İslam hüququ” mənasında "şəriət”, "gerçəklik” mənasında "həqiqət” və "Övliyaların rəhbərliyində Allaha gedən yol” mənasında "təriqət”... İslam təsəvvüfündə dörd təməl sual çox önəmlidir. Bu suallar; "Zamanı necə istifadə edirsən?, "Həyatını necə qazandın?”, "Gəncliyini necə keçirdin?”, "Sənə verdiyim biliklə nə etdin?” suallarıdır... Hədislərə görə münafiqin də dörd əlaməti vardır. Münafiqlər "yalan söylər, sözündən cayarlar, əhdinə sadiq olmazlar və mübahisədə haqdan ayrılıb batilə meyl edərlər”.
 Dörd sayının simvolu ilə bağlı Muhsin Kadıoğlunun türklərin tarxinə istinad etməsi əhəmiyyətli olduğu kimi təsadüfi də deyildir. Bütün mövzularda türklük məsələlərini ön plana çəkən Kadıoğlu bu əsərdə də müxtəlif məqamlarda mövzuyla bağlı türk kültürünə müraciət etmişdir: "Səlcuq türkləri tərəfindən inkişaf etdirilmiş Əxilik təşkilatı üzvlərinin "güclüykən bağışlamaq, düşməninə belə yaxşılıq edə bilmək, əsəbi olduqda da sakit davranmağı bacarmaq, möhtac olduqda belə əlində olanları başqalarıyla bölüşəmək” şəklində dörd fəzilət sahibi olması gözlənilirdi”.
 İslamda imanın sütunları hesab olunan namaz, oruc, həcc, zəkat və şahidliyi, eləcə də müsəlmanların gündə beş dəfə namaz qılmasını yazar İslamda beş sayının əsas simvolları arasında təqdim etmişdir.
"Quran”ın bir çox ayətlərində göylərin, yerlərin və yaradılmışların altı gündə yaradılmasını, altı bucaqlı ayna, altı yönlü varlığın aləmi ifadə etməsini Muhsin Kadıoğlu altı sayının islami simvollarından örnəklər kimi vermişdir: "Altı istiqamət, hər cismdə olan üst, alt, sağ, sol, ön və arxa. Bu altı yönə "Cihati-sit”, yəni altı cəhət deyilir”.
İslam mədəniyyətində say simvolları arasında yeddi sayının xüsusi yeri vardır. Qədim mifoloji dünyagörüşü və inanclarda, müxtəlif kültürlərdə simvolik fiqur kimi tez-tez təsadüf olunan yeddi sayı İslamın meydana gəlməsindən sonra formalaşan dini-mədəni görüşlərdə də öz yerini qoruyaraq yeni motivlər də qazanmışdır. "Qədim inanclara görə, dünya kainatın mərkəzidir. Dünyanın çevrəsində bir-birini əhatə edən yeddi qat göy vardır, yeddinci qatı əhatə edən göydə bürclər yerləşir” deyən Muhsin Kadıoğlu da həmin məsələlərə diqqət yetirərək göylərin sayının yeddi qəbul edilməsi, "Quran”ın ilk Fatihə surəsinin yeddi ayədən ibarət olduğunu qeyd edərək yazır: "Böyük günahların sayı Hz. Məhəmmədin hədislərində yeddidir. Bunlar: çox tanrıya inanmaq, cadugərlik, Allahın can verdiyini öldürmək, bir insanın arxasınca pis danışmaq, yetimin malını mənimsəmək, savaşlardan qaçmaq və iffətli qadınlara iftira atmaqdır... Hz. Məhəmməd Meraca yüksəldiyində göyün yeddi qatına yüksəlmişdir”.
 Məşhur türk şairi Yunus Əmrənin "Səkkiz uçmağı, nuru nura qatmağı nəzərdə tutar” misralarına istinad edərək cənnətin səkkiz qapısı olduğuna inanıldığını yazan Muhsin Kadıoğlu "İslam inamına görə cənnətdə Allahın taxtını səkkiz mələk daşıyacaq. əl-Haqqə surəsinin 17-ci ayəsində "mələklər göylərin ətrafındadır. O gün Rəbbinin arşını bunların da üstündə olan səkkiz (mələk) yüklənir” deyə yazır.
 Muhsin Kadıoğlunun kitabda türk kültüründə say simvollarından ən çox bəhs etdiyi bölmələrdən biri də doqquz sayı ilə bağlıdır. Müxtəlif mədəniyyətlərdə fərqli say simvollarının daha çox önə çıxdığını nəzərə alsaq, doqquz sayının da türk simvollar sistemində özəl yeri olduğunu qeyd etmək lazımdır. Muhsun Kadıoğlu da mühüm örnəklərdən bir qismini oxucuların nəzərinə çatdırmışdır: "Türklər arasında Göy Tanrı Qurbanı və Dağ Qurbanı bayramları 9 gün sürərdi. Türk mifologiyasında dünyanı yaradan Qara Xan dünyanın mərkəzinə 9 budaqlı şam ağacı əkmişdir. Altay türklərinin inancına görə, bir dənizin dibində doqquz şaxəli bir qara daş vardır. Qiyamət günü bu 9 daş yerindən ayrılacaq və atlara minmiş 9 savaşçı kimi ortaya çıxacaq. Türk dastanlarında 9 ağa, 9 boy, 9 budaqlı ağac, 9 div, 9 fələk, 9 oğuz kimi ifadələr tez-tez işlədilir... "Kitabi - Dədə Qorqud”dastanlarında Dəli Domrul doğulanda atası 9 buğa qurban kəsir. Şamanların geydikləri "manyak” deyilən hırkanın sol qolunda 5 və sağ qolunda 4 olmaqla 9 çıngırak vardır. Şaman davulunda Tanrı Ülgenin 9 qızının rəsmi çəkilmişdir. Göytürklərdə xaqan seçilən şəxs göyə qaldırılaraq 9 səfər döndürülürdü. Altay və Sibir türkləri arasında şamanın göyün 9 qatını dolaşdıqdan sonra yerə endiyinə inanılır. Altay və Sibir türklərinin bəzi nağıllarında yerin altındakı şər ruhlar nağıl qəhrəmanını 9 zəncirlə vurmaqdadır. Qədim türklərə görə göyün doqquz qatı vardır. Altay və Sibir türklərinin nağıllarında quyruğu 9 hörməli, 9 kolonlu atlar var. Elçilər türk xaqanlarının önündə 9 dəfə əyilmək məcburiyyətində idilər. Türk xaqanı 9 bayraqla təmsil edilirdi. Türk xaqanlarına doqquzlu hədiyyələr vermək adəti vardı. Hindistandakı türk dövlətində də hədiyyələr doqquz parçadan ibarət olurdu. Türklər arasında yaxşı mühafizə üçün "9 düyüm” adəti vardır. "Doğru söyləyəni doqquz göydən qovarlar” bir məşhur türk atalar sözüdür. Qədim türklər ölən şəxs üçün hazırlanan çadırın qapısına şər ruhları uzaqlaşdırmaq üçün 9 dəfə vururdular”.  Bütün bu sadalanan nümunələr göstərir ki, yazar türk kültüründəki say simvollarını əhatəli şəkildə araşdırmış, maraqlı məsələləri ortaya çıxarmışdır. Muhsin Kadıoğlunun say simvollarından bəhs edərkən istinad etdiyi mənbələr də çeşidli və zəngindir, burada müxtəlif əsərlərə, şair və filosofların görüşlərinə, onların yaradıcılığından əhəmiyyətli parçalara təsadüf etmək mümkündür. 40 sayının simvollarından danışarkən yazar böyük türk şairi Mövlana Cəlaləddin Ruminin "Məsnəvi”sinə müraciət edir: "Məsnəvi”də "Adəmin xəmirini qırx sabah iki əlimlə yoğurdum” hədisinə istinad olunmuşdur. Buna görə, aləmlərin əfəndisi qəbul edilən insanın ortaya çıxmasında da qırx sayı önəmlidir”.
 Qırx sayı ilə bağlı Muhsin Kadıoğlu Mövlananın "Divani-Kəbir” əsərinə də istinad etmişdir: "Qırx gün, on gün. Musaya otuz gecə vədə verilmiş, on gecə ilə qırx olmuş, ondan sonra Tur dağında təcəlliyə məzhar olmuşdur”. Eləcə də, yazar 72 sayının simvolik çalarlarını şərh edərkən Mövlananın "Divani-Kəbir” əsərindən örnək gətirmiş, "Mövlananın nəzərdə tutduğu "yetmiş iki millət” sözüylə "bütün dinlər” düşünülmüşdür” deyə yazmışdır. Araşdırmaçı alim və yazar, türkçü ideoloq, yaradıcılığı boyu intelektual türkçülüyün, dünya mədəniyyətində türk və İslam dəyərlərinin yerinin dəyərləndirilməsi sahəsində çox əhəmiyyətli mövzuları qələmə alan Muhsin Kadıoğlunun "Çeşitli Dinlerde ve Kültürlerde Sihirli Sayılar”kitabı da önəmli bir mövzunu qələmə almışdır. Yazar tarixi-müqayisəli və analitik təhlil yolu ilə sayların simvolik çalarlarının meydana çıxarılması və onların ayrı-ayrı mədəniyyətlərdə fərqli və ortaq cəhətlərinin müəyyənləşdirilməsinə nail olmuşdur.