Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Süleymana qalmayan dünya – Fəxrəddin Salim yazır
1107
25 May 2018, 09:25
 
  Artkaspi.az  Fəxrəddin Salimin "İnsan nədən və nə üçün qurtulmalıdır?" adlı məqaləsini təqdim edir:

  
  İnsanın içi də çölü də əslində mövcud deyildir. Yəni, insanın içi və çölü deyə bir ayrılıq yoxdur. Sadəcə, insan var. Bəlkə heç o da yoxdur. Elə bu "bəlkə" deyilən nəsnədir dəqiqliyin ən doğru təyinatı. Çünki dəqiqlik adı verilən iddianın özü ən böyük şübhədir. Diqqət etsək, görərik ki, şübhədən kənar, əminliklə, dəqiq danışanların hamısı nə qədər həyəcanlı, pafoslu və hay-küyçüdürlər. Çünki, öz dediklərinə ilk növbədə özləri əmin deyillər. Bilirlər ki, yalan danışırlar. İlk olaraq, məhz özlərini əmin etmək üçün qışqırırlar. Bəli, hər hansı bir şeydən tam olaraq əmin olmaq iddiadan başqa bir şey deyil.


 
  İnsanın zahiri də, batini də sadəcə, bir nəzəriyyədir. Bütün nəzəriyyələr kimi, bunu da şübhəçi və iddiaçı varlıq olan insan yaratmışdır. Əgər tarix boyu sayları dəniz qumlarından daha artıq olan nəzəriyyə, cərəyan və iddiaların heç olmasa biri   həqiqətə tam olaraq cavab versəydi, bircə insan qurtulardı. Nədən? Nədir bu qurtuluş dediyimiz? Ümumiyyətlə, nədən və nə üçün qurtulmalıdır insan? Təəssüf ki, yüzlərlə belə sualların bir cavabı yoxdur. Çünki hər cavabın özü bir sual doğurur. Ona görə ki, hər kəs iddia edir. Hər iddiaçı bir insandır və qarşısına aldığı da yenə özü kimi insandır. Yanlış anlaşılmasın, elə son səmavi kitabda Haqq-Təala öz Rəsuluna, "de ki, mən də sizin kimi insanam" deyə buyurmuşdur. Söhbət qarşı tərəfin də iddiasından getmir. Doğulan hər sual iddia deyil axı. Məsələn, Adəm xəlq olunduğu zaman mələklər də Allaha sual verdilər. Bu sual iddia deyildi. Ancaq Allahın onlara cavabı susqunluq kimi bir şey oldu. Maraqlıdır, əgər xilqət özü cavabsız sualla başlayıbsa, bu dünyada hansı suala cavab vermək mümkündür? Bu səbəbdən də peyğəmbərlər məsum və səssiz idilər. Onlar bilirdilər ki, müəmma ilə başlayan şeyin sonu aydınlıqla bitməz. Xilqət tapmaca deyil ki... Lakin onlardan sonra gələnlər, bir əlinə kitab, birinə qılınc alanlar, xoş qoxulu, bəzəkli əlbisələr geyinənlər, "mülk Allahındır" deyərək, büllur saraylarda əmirəl-möminin olanlar iddia etməyə başladılar. Allahın belə susduğu yerlərdə onlar uca səslə bağırmağa başladılar. Peyğəmbər ümmətini yaşadanların hansı peyğəmbər kimi yaşadı? Əli aşiqlərinin hansı Əlinin bir gününü yaşaya bildi? Və ya buddistlərin hansı Budda oldu? Kim Musa oldu, kim İsa oldu? Bəlkə heç onlar da yox imiş? Bəlkə elə onlar özləri də belə yaşayıblar? Axı bu qədər uçurum olmaz, bu qədər ziddiyyət mümkün deyil! Ancaq yox, hər şey mümkün imiş bu müəmmalı, bu fani dünyada.
 
  Biz yuxarıda, insan niyə qurtulmur sualını verdik. Ancaq həm də bilmədik ki, bu qurtuluş özü nə olan şeydir. Çünki, iddiaçıların hamısı yalan danışır. Onlar heç kimi qurtara bilmədilər. Heç kim bu zindandan xilas olmadı!
 
  Bəs bu zindan özü nə olan şeydir? Nədən ibarətdir onun zəncirləri, divarları, qaranlığı, əzabı? Məhkumlar özləri öz məhkumluqlarını bilirlərmi? Axı dünyanın ən böyük düşüncə sahibləri ömürlərinin sonunda etiraf etdilər ki, bu dünya bir zindandır. Bəs niyə heç olmasa özləri bu zindandan qurtula bilmədilər? 


 
  İnsanın zahiri də, batini də bu mənada eyniyyət təşkil edir. Əgər, məsələn, insan batində mənəvi qurtuluşa yetişirsə, onun zahiri dünyası yenə də əsir olaraq qalır. Yox əgər, insan çalışıb öz dünyasını qəmdən, sıxıntıdan xilas edirsə, bu zaman o mənəviyyatdan, dolayısı ilə batindən məhrum qalır. "Hansı daha üstündür” seçimi qarşısında qalarsa, insan bunların hansını tərcih etməlidir. Əlbəttə ki, alışılmış çoxluq söz xətrinə olsa da birincini, yəni mənəvi zənginliyi seçər. Lakin heç kimə sirr deyil ki, çox nadir insanlar praktikada "dəli" adını qazanaraq, zahiri dünyadan imtina edirlər. Əslində bu mümkün deyil. Təbiri caizsə, onlar doğrudan da dəlilərdir. Maddi bədəndən qurtuluş yaradılışın qanununa ziddir. Lakin bunun əksi də yaradılışın mənasına ziddir. Fani, keçici həyatın rahatlığı üçün heç durmadan çalışıb, çabalamaq və heç bir zaman rahat olmamaq özü bir divanəlik deyilmi? Elə bu cavabsız sualların qarşısında tarixin ən böyük məfkurə sahibləri "sonda biz bu dünyadan heç nə anlamadıq" dedilər. Bəlkə elə böyük Füzuli buna görə deyib:
 
  Hikmətü dünyavü ma fi ha bilən arif deyil,
  Arif oldur bilməyə dünyavü ma fi ha nədir...
 
  Bəlkə elə Sokrat da bunun üçün "bircə onu bilirəm ki, heç nə bilmirəm" deyib? Yəqin elə Allah (c.c) Həzrəti Musaya "Ma ərəfna" - "Sən məni bilməzsən" deyəndə özünü deyil, bu dünyanı nəzərdə tuturdu. Çünki Musanın bildiyi bir tək şey vardı, o da Allah idi. Musa Fironu bilmədi, öz qövmünü anlamadı, axırda da bütün seçilmişlər kimi o da "bu dünya fanidir" dedi.
 
  Bu dünya fanidir, fani,
  Bu dünyada qalan hanı?
  Davud oğlu Süleymanı
  Qızıl təxtdən salan dünya.
 
  Bu misralar da Tikmədaşlı Xəstə Qasımındır. Bəli, məhz Süleymandan bəhs edir ulu ozan. O Süleyman ki, hər iki aləmə, həm mənəvi, həm maddi aləmə sahib idi. Dədələrimiz "Süleymana qalmayan dünya" deyəndə onun ölümünü nəzərdə tutmurdular. Ölüm labüddür. Kim olursan ol, bir gün mütləq öləcəksən. Bu sözün altında başqa hikmət yatır. Başqa sirr var burda. Mənəviyyatın, yəni batiniliyin son həddinə varmış, təbiətin, quşların, cinlərin idarəçiliyinə layiq görülmüş, lakin eyni zamanda dünyəvi taxta oturmuş, bu gün belə ağıldan kəm ravinlərin axtardığı əmsalsız xəzinəyə sahib olan Həzrəti Süleyman daxilən rahat ola bilmədi. Getdikcə içi daha çox boşaldı. Bir qarışqaya möhtac qaldı. Həll edə bilmədi cahanın müşkülünü. Özü bu labirintin içində itib batdı. Sözə diqqət edin: Süleymana qalmayan dünya. Yəni Süleymanın çözə bilmədiyi dünya, yoluna qoya bilmədiyi dünya, kamilləşdirə bilmədiyi aləm və sonunda bir ağ qarışqanın yardımı ilə "üç gündür ölmüşəm, gəlin, alın cəsədimi" deyən bir Süleyman! Diqqət etsək, görərik ki, dünyanın və tarixin ən böyük gücləri bir gün mütləq özündən daha güclü olanla qarşı-qarşıya gəliblər. Hətta həyatı boyu heç kimə yenilməyən fatehlər ən sonda ölümə, yəni Allaha yeniliblər. Nəinki əbədi, heç müvəqqəti qalibiyyət belə mövcud deyil. Dinlər hamısı iddiaçıdır. Özlərini də, milyonları da qurtarıcı olduqlarına inandırmışlar. Maraqlıdır ki, heç kim qurtulmur, ancaq hər kəs özünü qurtulmuş zənn edir. "Bu sondur, biz ən kamil olana inanırıq, biz xilas olmuşlardanıq" deyirlər. Lakin ən böyük rəzalətin içində məhz özlərinin olduqlarını görmürlər.
 
  Qarşı tərəfdə isə artıq əsrlərdir ki, gizli güclərin köləsi olan elm dayanır. Bir nobelçinin kəşf etdiyini başqa bir nobelçi qüvvədən salır. Milyonlar ağır xəstəlikdən ölüb gedir, ancaq təbabət nəhəng ticari maqnatların çubuğu ilə oturur, qalxır. Elm Allahı faktiki olaraq inkar edir, kainatın xaosdan yox, kosmosdan ibarət olduğunu etiraf edir. Lakin heç bir alim nədənsə Allahı dilinə gətirmir. Hətta orta əsr müsəlman Şərqinin elm dahiləri belə öz traktatlarında "Allah" kəlməsini ya əvvəldə işlədirlər, ya axırda. Elmi mətnlərin, həll edilən  düsturların içərisinə necə deyərlər, Allahı qarışdırmırlar. Metafiziklər buna cəhd etdilər, onlarda da alınmadı. Elm ilə din arasındakı uçurum dolmur ki, dolmur. Əksinə, günü-gündən daha da dərinləşir. Çünki, insanlıq hələ də kamil insan formulunu tapa bilməyib. Çoxlu sayda nəzəriyyələr yaradılıb, konkret təlimlər ortaya qoyulub, ancaq heç birisi həyata keçməyib. Oxucular anlamır ki, Nitsşenin xəstəliyi anadangəlmə deyildi, qazanılma idi. Dalaylamalar dəli olmamaq üçün ya dağlara çəkildilər, ya da Oşo kimi dünyanı yaxşı mənada ələ saldılar. 
 
  Kamil insan Allahın vücudunu daşımalıdır. Fəzl qiyamı bu nəticə ilə bitməli idi. Lakin o kamilləşmiş bədənlər, o kiçik "allahlar" Miranşahın əsgərlərinə qurban getdilər. Halbuki, nəzəriyyəyə əsasən, o bədənlərə qılınc batmamalı idi. Vallahi, mən Teymurun səltənətindən bir şey anlasaydım, ona haqq verərdim. Ancaq onun səltənəti daha bərbad idi. Çünki Teymur özü Fəzlullaha məğlub oldu.
 
  Yaranan sualları cavabsız buraxmaq acizlikdən başqa bir şey deyil. Əgər din belə sualları verən hər kəsə kafir damğası vurursa, bu, dinin acizliyidir. Sual hər zaman olacaq. 
 
  Ahu nalən ey Füzuli, incidibdir aləmi,
  Gər bəlayi-eşq ilə xoşnud isən, qovğa nədir?
 
  Bax, bu da ünvanladığım ünvansız suallardan biridir. Dinlərin içərisindən sıyrılaraq, aşiqlər zümrəsini yaradan, zaman-zaman adları sufi, ərbabi-təsəvvüf deyilən dərvişlərin dərdi nə idi? Onlar nədən şikayət edirdilər? Onların ki, dünyadan bir umacağı yox idi. Elə Məhəmməd Füzuli də bunu soruşur ki, əgər sən özün bəlayi-eşqi seçmisən və bununla xoşhalsansa, nəyin qovğasını edirsən? Qovğa dünyəvi anlayışdır. Sən dünyada deyilsənsə, dünyadan sənə nə?!
 
  Bütün bu sualların ən insaflı cavabı ölüm olardı... Əgər din olmasaydı. Məsələ burasındadır ki, ariflər ölməklə qurtulmaq istəyərkən, din ölümün də yaxasını buraxmır. Yenə də Füzuli:
 
  Eşq dərdinin əlacı qabili-dərman deyil,
  Tərki-can derlər bu dərdin mötəbər dərmanına - 
 
  deyir, ölümü "mötəbər dərman" adlandırır. Fəqət inanc sistemi əsas qovğanın hələ ölümdən sonra başlayacağını deyir. Ölüm gecəsini qəbir əzabına çevirir, həqiqətin zühurunu qiyamət, məhşər adlandırır. Niyə? Çünki onlara belə sərf edir. İndi mənə də sual verən tapılacaq ki, axı bu hökmləri din və dindarlar vermir. Bunlar Quran ayələridir. Bəli, məsələ də elə burada düyünə düşür. Kim, necə anlayır və təfsir edir bu mücərrəd kitabı?! Əgər mənə bu sualı verənlər ayətullahların, müftilərin, hüccətülislamların təfsirlərini oxuyublarsa, mənim də onlara tövsiyəm budur ki, həmin ayələrin təsvirini, batini mənalarını bir də gedib Mövlana Rumidən, Molla Sədradan oxusunlar. Mən onların oxuduqlarını oxudum, kafir oldum, görüm onlar mənim oxuduqlarımı oxuyub mömin ola biləcəklər, yoxsa yox?
 
  Hər halda mən batini seçərdim. Ən azından ona görə ki, mənəviyyat torpağa qarışmır. Bədənimə, maddi dünyama, material məmnunluğuma xidmət etməkdənsə, əqlimi, ruhumu və könlümü zənginləşdirərək, beş-on nəfər özüm kimi divanəyə bir faydam toxunar. Əks təqdirdə, dinin və dindarların anladığı tərzdə bir həşr olarsa, qulluq etdiyim bədənin, artırdığım sərvətin, məmnuniyyətini təmin etdiyim maddiyyatın hesabını necə verərəm?! Halbuki, mənim məhşərə olan şəriətsayağı inancım şikəstdir, özüm də dünyada heç nəyi olmayan bir məlamiyəm, onların isə o məhşərə imanları şəksiz və tamdır, özləri də sərvət və qüdrət sahibləridir.
 
  Əgər hesablama belə gedərsə, bir gün ədalət deyilən bu tərəzi sınacaq. Bax, türklər demişkən, sonra deməyin ki demədi...