Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Heykəltəraş ömrü
659
28 Fevral 2017, 11:00
                                             
 artkaspi.az Ziyadxan Əliyevin Xalq rəssamı Xanlar Əhmədovun yaradıcılığı haqqındakı "Heykəltəraş ömrü" məqaləsini təqdim edir:
 
 

  Yola saldığımız ildə müasir Azərbaycan heykəltəraşlığında özünəməxsus yeri olan xalq rəssamı Xanlar Əhmədovun 70 yaşı tamam oldu. Bu yaş hər bir yaradıcıya geriyə boylanmağa – keçdiyi sənət yoluna baxmağa və dəyərləndirməyə imkan verir. Milli təsviri sənət məkanında yaradıcı "mən”ini təsdiqləməsi də arxada qalan illərin onun üçün səmərəsiz keçmədiyini göstərir. Yaradıcılığında lirik duyğuları romantika ilə qovuşdura bilən heykəltəraş kimi tanınması da onun çağdaş plastika sənətində fərqli estetik tutuma malik iz salmasının nəticəsi sayıla bilər. Onun maraqlı axtarışlarla dolu yaradıcılıq yoluna nəzər salmaqla həmin "iz”in bədii məziyyətlərinə aydınlıq gətirmək mümkündür...
  Bakıda və Daşkənddə xüsusi ixtisas təhsili alan Xanlar Əhmədovun sənət yolunda "yaşıl işıq” yandıran, onu tanıtdıran əsəri 1977-ci ildə yaratdığı "Lənkəran qadınları” kompozisiyası olmuşdur. Ağacdan yonulmuş bu əsərdə plastikanın dinamikliyi, ritmlərin kəskinliyi və dərin ekspressiya aparıcı rol oynayır. Mövzunun açımında materialın dekorativ imkanlarından, rəngindən bacarıqla istifadə olunub. Ritmin nəhayətsizliyi, axıcılığı kompozisiyaya nəzərə çarpacaq harmoniya və bütövlük bəxş edib. Heykəltəraş bütün dəqiqliyi ilə zəhmət adamlarının səciyyəvi hərəkətlərini əsərin plastik və ritmik həlli ilə birləşdirməyə nail olmuşdur. Bunun sayəsində o, qadınların söhbətindəki əhval-ruhiyyəni, poetikanı duya və onu başqaları üçün də aşkarlaya bilmişdir. Xanlar Əhmədovun "Lənkəran qadınları”nda nümayiş etdirdiyi yüksək sənətkarlığa görə həmin illərdə neçə-neçə mükafatın sahibi olması da əsərin yüksək bədii dəyərə malik olmasından xəbər verir .
 
 

  İndi o vaxtdan qırx il keçib. Bu müddətdə müxtəlif materiallarda işlədiyi heykəl-kompozisiyalar həm heykəltəraşın maraq dünyasını, həm də sənətdə tutduğu mövqeyi duymağa imkan verir. Onun əsərlərinin bir qismi hardasa ənənəvi sayılan, əbədi mövzulara həsr olunub. Diqqəti cəlb edən cəhət budur ki, dəfələrlə işlənmiş bu mövzuların bədii şərhi üçün heykəltəraş elə yeni, obrazlı plastik həll tapmışdır ki, onlar müasir baxılmaqla yanaşı, həm də dərin məzmun, duyulası emosional təsir gücünə bələnməklə cəlbedici mənəvi qaynağa çevrilmişlər. 
  X.Əhmədovun ana mövzusunda yaratdığı əsərlər dediklərimizi təsdiqləyir. Ana məhəbbətini, ana sevincini, onun ülvi qayğılarını özündə yaşadan  və psixoloji duyğularla zəngin olan bu əsərlər müxtəlif materiallarda ərsəyə gətirilmişlər. "Gənc ana”, "Ana körpəsi ilə”, "Xoşbəxtlik” və "Analıq” kompozisiyalarında bir-birini təkrar etməyən forma-biçim və plastik həll bəşəri düşüncələrdən xəbər verir. Onların əksəriyyətinin bədii təfsirlə poetik axara yönəldilməsi yaddaqalan əsərlərin yaranmasına səbəb olmuşdur.
  Uzun müddətdir ki, müasirlərimizin obrazları X.Əhmədovun yaradıcılığında geniş yer tutmaqdadır. Onun "Tələbə qız”, "Sürücü Mirzə”, "Pəhləvan İsa”, "Musiqiçi Habil Əliyevin portreti”, "Heykəltəraş Mirəli Mirqasımov”, "Rza dayı” və s. əsərlərində müəllifin ifadəli forma həllinə meyli, obrazın daxili aləminə nüfuz edə bilməsi, heykəlləşdirdiyi adamlara xas olan fərdi  keyfiyyətləri üzə çıxarmaq istəyi duyulur.
  Əgər X.Əhmədovun qadın obrazlarında ilahi bir sakitlik duyulursa, əksinə, kişi surətlərinə daxili narahatçılıq, müəyyən qədər də romantik əhval-ruhiyyə xasdır. Onlarda intonasiya oxşarlığının, yeknəsəqliyin yoxluğu hər şeydən əvvəl məzmun yükünün məntiqli plastik biçimlə vəhdəti ilə əldə olunmuşdur.
 
 

  Heykəltəraşın yaradıcılığında rəmzi məna daşıyan kompozisiyalar da az deyil. Bu mənada onun Azərbaycanda çox məşhur olan və özünün görkəminə görə qədim Şərq zikkuratlarını xatırladan Ağsu dolaylarına həsr etdiyi əsəri obrazlı həlli ilə seçilir. Üst-üstə sıralanan dolambacları obrazlı şəkildə görmək istəyindən yaranan kompozisiyada qız  və onu qarış-qarış izləyən duman təsvir olunub. Onların plastik vəhdəti o qədər uğurludur ki, kompozisiyaya hopmuş həyəcanı duymamaq olmur. Öz aləminə qapılmış qızın duruşu və onu dövrələyən duman xüsusilə yaddaqalandır. 
  X.Əhmədovun paytaxtın Bayıl hissəsindəki doğum evinin qarşısındakı "Xoşbəxt uşaqlıq” kompozisiyasında (həmmüəllif Ə.Kərimovdur) da üç uşağın qayğısız anlarının əks etdirilməsində də rəmzi məna hifz olunmuşdur. Milli geyimlərdə təqdim olunmuş bu uşaqlarda müəlliflər xalqımızın zaman-zaman formalaşan maddi-mənəvi dəyərlərini gələcəyə daşıya biləcək xələflərinin nikbin və oynaq  görkəmlərini bədiiləşdiriblər.
 
 

 Memarlar arasında heykəltəraşların yaradıcılığının müsbət tərəfini səciyyələndirən "divarı, səthi duymaq” ifadəsi mövcuddur. Belə keyfiyyətlərə malik olan heykəltəraşların əsərləri interyerin, yaxud tikilinin fasadının məntiqi ritmini qırmır. X.Əhmədov respublikamızın müxtəlif guşələrində bu cür çoxsaylı əsər yaratmağa nail olmuşdur. Onların arasında yazıçı-dramaturq C.Cabbarlının, general Ə.Şıxlinskinin, rəssam Ə.Əzimzadənin, dramaturq H. Cavidin, opera müğənnisi Bülbülün və digərlərinin xatirə-lövhələrini xüsusi qeyd etmək olar. Onun hazırladığı məzarüstü abidələrdə (Səid Rüstəmov, Mikayıl Hüseynov, Məmməd Araz və s.) də müəllifin mərhumların səciyyəvi cizgilərinin və həyat amalının yaddaqalan plastik təcəssümünü görmək mümkündür.
  Xanlar Əhmədovun xalqımızın uzaq-yaxın tarixinə marağının ifadəsi olan əsərlərinin milli plastika sənətimizdə özünəməxsus yeri vardır. Bu mövzuya onun qədər maraq göstərən ikinci bir heykəltəraşımız yoxdur, desək, yanılmarıq. "Qaçaq Nəbi və Həcər”, "M.P.Vaqifin portreti”, "Qarabağ faciəsi”, "Gəncəli Cavad xan”, "Tomris” "S.Mehmandarov”, "Ə.Şıxlinski”, "H.Z.Tağıyev”, "Xocalı” və s. əsərlərində onun obrazlı ifadə ilə yanaşı, plastikanın monumentallığının əldə olunması da qabarıq duyulur.
 
 

  Bununla belə, onun Xocalı mövzusuna münasibətini ayrıca vurğulamağa ehtiyac duyuruq. Belə ki, faciənin ildönümündə 20 tunc və 20 qrafik silsilə-kompozisiyanı ictimailəşdirməsi, onun həm də vətəndaş-sənətkar yanğısının ifadəsi idi. "Yandırılmış qadın”, "Didərginlər”, "Ana fəryadı”, "Donmuşlar”, "Qaçqınlar”, "Faciə”, "Güllə” əsərlərində erməni təcavüzkarlarının dinc sakinlərə qarşı törətdikləri qanlı cinayətlər və vəhşilik bədii dillə ifşa edilmişdir. Mövzunun davamı olaraq işlədiyi,  2011 və 2012-ci illərdə Xocalı faciəsi mövzusunda keçirilən respublika müsabiqəsinin birinci mükafatına layiq görülmüş kompozisiyalarında da faciənin ifadəli-düşündürücü plastik həlli ilə qarşılaşırıq. Əlavə edək ki, o, "Xocalı”  silsiləsinə görə "Bakılı” Beynəlxalq cəmiyyətinin təsis etdiyi "Humay” mükafatına layiq görülüb. Demək lazımdır ki, X.Əhmədov az sonra ikinci dəfə bu mükafatı alıb. Bu dəfə isə görkəmli memar M.Hüseynovun məzarüstü abidəsinin bədii həllinə görə...
 
 

  Tanınmış heykəltəraşın əvvəlcə "Respublikanın əməkdar rəssamı”, sonra isə "Respublikanın xalq rəssamı” fəxri adlarına layiq görülməsi də onun Azərbaycan təsviri sənətinin inkişafındakı xidmətlərinə verilən dəyərdir. Əsərlərinin ölkə muzey və qalereyaları ilə yanaşı, xarici ölkələrin nüfuzlu kolleksiyalarında qorunması da onun sənətinin beynəlxalq şöhrətinin göstəricisidir.
  Hazırda müstəqil yaradıcılıqla yanaşı Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində kafedra müdiri vəzifəsində çalışan Xanlar Əhmədov heykəltəraşlıq sənətimizin mənəvi yükünü daşıya biləcək gənc kadrların yetişdirilməsi ilə məşğuldur.