Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Həmid Herisçinin fikirqarışdıran proloqu
1867
13 Aprel 2017, 09:39

artkaspi.az İradə Musayevanın "Ədəbiyyat qəzeti"ndəki ədəbi müzakirələrə həsr olunmuş növbəti yazısını təqdim edir:

I yazı burada 

II yazı burada

Həmid Herisçi ədəbi gəncliyi inkarçılıqda qınayır, amma bütün müzakirə boyu yeganə inkarçı şəxs kimi ancaq onun öz obrazını gördük. Və yenə suallar çıxır ortaya. H.Herisçi durmadan deyir ki, cərəyan, "izm” gətirdim, məktəb yaratdım... İndi onun özünün də razı qaldığı, bu məktəbdən çıxan davamçıları, şagirdləri yoxdurmu?

Sonra yadımdan çıxacağından ehtiyat etdiyim üçün söylənməsi vacib olan bir xoşagəlməz məqamı da vurğulamaq istəyirəm. Çünki bu hal əvvəlki müzakirələrdə də müşahidə olunub. "Ədəbiyyat qəzeti”nin redaksiyasında digər ədəbi orqanların və ədəbi saytların işinə kölgə salmaq ədəbiyyatımızın ümumi inkişafı naminə olmayan tərəflilikdir. Halbuki, mən əminliklə deyə bilərəm ki, nə bu qəzetin redaktoru, nə də yaradıcı heyət öz fəaliyyətini onlarla rəqabət prinsipi üzərində qurmayıb, əksinə, onlarla əməkdaşlıq, birgə fəaliyyət şəraitində əsl ədəbiyyatı axtarıb tapmaq, təqdim etmək və ümumi inkişafa töhfə vermək kimi xoş niyyət daşıyıcılarıdır. "Ədəbiyyat qəzeti”ndə çap olunan böyük-böyük müzakirə mətnlərini və digər aktual mövzulu məqalələri həmin saytlar mənbəni göstərməklə məmnuniyyətlə yayımlayırsa və ya həmin saytların və ədəbi orqanların əməkdaşlarının yazıları, yaxud o əməkdaşların fəaliyyətini, yaradıcılığını təqdir edən mətnlər bu qəzetdə işıq üzü görürsə, bunları niyə qarşılaşdıraq? Bu əməkdaşlıqdan udan ədəbi camiə, ədəbiyyat auditoriyası deyilmi?

Bu gün, məsələn, "Azərbaycan” kimi ciddi, böyük zəhmət bahasına başa gələn ədəbi dərginin işini heç eləmək anonsları ədəbiyyata fayda verəcəkmi? İllərin ən zəhmətkeş və məsuliyyətli, mövcud imkanlardan ədəbiyyat naminə yararlanmağa çalışan baş redaktoru İntiqam Qasımzadənin əziyyətini bu şəkildə qiymətdən salmağı heç məqbul saymıram, əlbəttə. E.Akimovanın sadəcə "izm”lərə münasibətlə bağlı Ə.Cahangirə sual şəklində ünvanlanmış fikrinə Ə.Cahangirin verdiyi reaksiyaya diqqət edək. E.Akimova: "Biz Ramiz Rövşənin yubileyində idik. Yazıçılar Birliyində. İntiqam Qasımzadə çıxışında belə bir mühafizəkar mövqe tutdu ki, "izm” söhbəti boş şeydir”. Ə.Cahangir İ.Qasımzadənin "izm”ə münasibətinə deyil, redaktoru olduğu jurnala münasibət bildirir müzakirənin iki məqamında: 1. "Yadınızdadırsa, sovet vaxtı kinoteatrda film göstərməzdən öncə 10-15 dəqiqəlik nəsə sənədli bir şey göstərirdilər. Buna filmin jurnalı deyirdilər. "Azərbaycan” jurnalı, baş redaktorunun çıxışı da, ümumən Azərbaycan tipik düşüncəsinin jurnalıdır”. 2. "Kulis” bizim ölçümüz deyil. Tərəzimiz deyil. "Kulis”də indi cavanlar nəsə eləyirlər, yazırlar. Bu da bir haldır. Yazırlar, qoy yazsınlar. Amma mənim üçün tərəzi hətta özümün çalışdığım "Azərbaycan” jurnalı yox, "Ədəbiyyat qəzeti”dir”...

Qayıdaq H.Herisçinin "Azərbaycan ədəbiyyatında cərəyanlar” mövzusundakı müzakirə mövqeyinə. "Mən həmişə yeniliyin tərəfdarı olmuşam, novator olmuşam. Həmişə bir çox "izm”lərin mövzularını mən gətirmişəm. Qorxmadan deyirəm, istəyirsiniz yazmayın. Mən yenə də bu fikirdəyəm ki, inkarçıları tənqid eləmək lazımdır. (Amma Həmid bəy, siz özünüz də ədəbi düşüncəyə hansısa yeni nəfəsi məhz özünüzdən əvvəlki şablonları və yekrənglilikləri inkar edə-edə gətirdiniz. Bu gün isə özünüz də hiss etmirsiniz ki, inkarçıların qocaman lideri olmaqda qalmısınız... Bəlkə də sizin gətirdiyiniz ən böyük "izm” elə "İnkarçılıq” "izmi”dir. Ümumiyyətlə, bütün "izm”lərin yaranışında inkarçılıq əsas stimul olmuşdur, bu lazımdır, amma H.Herisçidəki kimi patologiya həddində olmasa – İ.M.) Mən onu deyirəm ki, bu gün Azərbaycanda əksər saytlarda ümumən yalançı ədəbi proses gedir. Mənim heç yadımdan çıxmaz. Belə bir söz işlətmişdilər ki, filankəsdən naftalin iyi gəlir, yəni ənənəni dolamaq üçün deyirdilər. Və bir gün Səməd Vurğunu tənqid eləyəndə mənim həyat yoldaşım, özü də qazaxlıdır. S.Vurğunun yaradıcılığını sevir. Yaxşı bir söz dedi. Dedi ki. mən milli-mənəvi dəyərlərimizi qorumaq xatirinə naftalin olmağa hazıram. Çox da yaxşı sözdür. Hərdən naftalin olmaq lazımdır, güvələrə qarşı”.


Görünür, H.Herisçinin həyat yoldaşının dediyi bu "naftalin” yanaşması cərəyan, "izm” problematikasına onun baxışlarını da köklü şəkildə dəyişdi. H.Herisçi vaxtilə ənənəyə və buna qarşı mübarizə tezisinin məntiqi arxasında həm də klassikaya və zamanı ilə bağlı real mübarizə obyekti kimi qaraladığı AYB-yə durmadan ittihamlar səsləndirdi. Və o zaman ətrafına da xeyli tərəfdaş toplaya bildi. İndiki mənzərədə isə meyarlarının dəyişdiyini elan etdi. "Ədəbiyyat klassizmin monopoliyasında olmalıdır!”

Bəli, "malı-məli” vacibliyi ilə hökm, "monopoliya”, "gəncliklə mübarizə” və s. bu kimi sadizm sindromlu strategiya üsuluna söykənib yaradılacaq "postinsan” növü indidən bizi qorxutdu... Bu insan lap 37-yə doğru sürünən birinə bənzədi. Axı biz bu nəzəriyyəmi deyək, "izm” növümü deyək, nəsə yeni bir təfəkkür doğuşundan keçib həyata və sənətə atılacaq yeni insan-postinsan çeşidini əvvəlcə sevməliyik ki, onun bayrağına əl çalaq... Əgər o insan hər kəsə və hər tərpənişə, hərəkata, prosesə barmaq silkələyən, özünü yenilik qaranquşu kimi təqdim etməkdən çəkindirə bilməyən H.Hesisçinin düşüncəsindən, iradəsindən, nifrət sindoromlu digər meyarlarından doğacaqsa, həmin insanın 9 ayı tamam olmamış ölümünə fərman vermək lazımdır ki, heç dünyaya gəlməsin...

 

 Azər Turanın cərəyanlar və ümumiyyətlə, cərəyanların, xüsusən də, modernizmin Azərbaycan ədəbiyyatındakı mövcudatı haqqındakı düşüncələrində isə ziddiyyətli məqamlar gördük. Məsələn, təxminən bir il öncə yazdığı bir neçə məqaləsində ("Modernizm dalğası” silsiləsindən”, "Sürüşür qəlbimdə soyuq bir kədər”) modernizmin Azərbaycan ədəbiyyatındakı yaradıcılarından və nümunələrindən tərəddüdsüz danışdığı halda, müzakirədə tamam başqa mövqe tutur, ümumiyyətlə, Azərbaycan ədəbiyyatında modernizm yolu keçilmədiyini deyir.

Vaxtilə "Modernizm dalğası” silsiləsindən” adlı məqaləsində hətta modernizmin Azərbaycan ədəbi-estetik düşüncəsindəki nümayəndələrindən biri olan Ə.Hüseynzadəni Türkiyədəki ilk modernist romanın müəllifi Tanpınarın ustadı hesab etmiş və "Siyasəti-fürusət” əsərindəki bir çox məqamları Coysun "Uliss” əsərindəki nüanslarla müqayisə edərək, özünün də dediyi kimi, Azərbaycan ədəbiyyatında təşəkkül tapmağa başlayan "modernizm dalğaları”nı tutmağa çalışmışdı. (Əslində, A.Turanın o zamankı qənaəti daha düzgün idi –İ.M). Fikrimi əsaslandırmaq üçün konkret misallara diqqət yönəltmək istərdim: "Azərbaycanda modernizmin gəlişinə və gəlişməsinə yol açan ədəbi təmayüllər barədə ilk yazı Hüseynzadənin "Qırmızı qaranlıqlar içində yaşıl işıqlar"ıdır (Rasim Mirzə, Elnarə Akimova). Azərbaycan dekadans, simvolizm, Verlen, Mallarme, Bodlerin "Şər çiçəkləri"ni ilk dəfə Əli bəyin yazılarından tanımışdı. Nitsşenin həyat fəlsəfəsi, Şopenhauerin dünya iradəsi, Hartmanın pessimizmi, pessimizmdəki fövqəlidrak, naturalist Emil Zolya, pozitivist İppolit Ten və başqaları modernizmin çıraqbanı olmuş bütün bunların Azərbaycanda bilinməsinə, tanınmasına Hüseynzadənin yaradıcılığı vəsilə olmuşdu…

 Sənətdə "Həyat-meyli-füyuzatdır" (Həyat feyzlərin, zövqlərin cəminə meyldir) fəlsəfəsini təlim edən Əli bəy Hüseynzadə Şopenhauerin "həyatın mənası meyli-ədəmdir" fəlsəfəsinin təqdimatını da unutmurdu. Çünki yeni dünyada, yeni Qərb mədəniyyətində – modernizmdə mühüm estetik amil meyli-ədəm idi…

"Siyasəti-fürusət”də ənənəvi olan hər şey çağın estetik tələbinə uyğunlaşdırılıb və bu modernist yanaşma deyilmi?

 Azərbaycan ədəbiyyatında tamam yeni hadisə baş verirdi. Şüur axını özüylə birgə sənətdə yeni ideyaların və yeni obrazların axınına da yol açmışdı.
Eyni bir yüzilin içində, fərqli məkanda, fərqli ədəbi-estetik ənənələrdə yaranmış iki mətni müqayisə müstəvisinə çıxarmağımızın səbəbi Azərbaycan modernizminin mənalar məkanını müəyyənləşdirmək, ədəbiyyatımızda Şərq-Qərb səsləşmələrini görmək, Azərbaycan modernizm düşüncəsinin hüdudlarını dəqiqləşdirmək cəhdidir”.

Azər Turan digər (Faiq İsmayılovdan bəhs edən məqaləsində), artıq ötən əsrin 80-ci illərinə aid olan bir müəllifin yaradıcılığını təhlil edən yazısında da onu "modernizmin nümayəndəsi” kimi təqdim edir. "Faiqin unudulmasına, ədəbi taleyinin nəhs gətirilməsinə səbəb təkcə onun dünyadan nakam, izsiz və soraqsız gedişi deyil. Daha çox da poetik düşüncələrinin mənsub olduğu ruh iqlimidir. Bu iqlim Faiqin yaşadığı zaman kəsimində arzuolunan iqlim deyildi. Modernizm idi. Azərbaycanın bu unudulmuş modernist şairi bilirdi ki, ətrafında xoşbəxtliyi əlindən salmamaq üçün qorxağa çevrilmiş xoşbəxtlər yaşayır”.

Müzakirə əsnasında isə özü-özünü təkzib edir: "Azərbaycan modernizmi isə nə əvvəl, nə də sonra yaşandı”, "Bizdə modernist dil yaranmadı”, "Dünya ədəbiyyatında postmodernizm dövrü bitir, bizdə isə modernizm dövrü başlayır. Əslində, gözlənilməyən, qəribə bir prosesdir”, "Bizdə ədəbiyyatşünaslıqda qəribə bir proses də gedir. 50 il, 100 il qabaqkı düşüncədə nəyisə axtarırıq. Məsələn, deyirik ki, modernizm cizgisi filankəsdə var idi... Olmayıb, çünki bunun da zamanı var. Bunlar öz zamanlarının yetirməsidir. Modernləşmə hələ modernizm deyil” və s.

 Azər Turan müsahibələrinin birində bu fikrini inkar edən başqa bir arqumentlə xeyli öncə çıxış etmişdi: "Mən bu düşüncə silsiləsində ilk modernist islam şeyxi Cəmaləddin Əfqaninin də yerini aydın görürəm. Sadəcə, sonralar əlaqə kəsildi, ortaya sosrealizm mərhələsi girdi və Avropa zehniyyətlə Azərbaycan ədəbiyyatı arasında sədd yarandı. Bunalım keçirən, öz içi ilə baş-başa qalan insan türk poeziyasına da çox gec – 1927-ci ildə daxil oldu. Nəcib Fazilin "Kaldırımlar” şeiri bütün ruhu ilə modernist şeir idi. Bu insan Əli bəy Hüseynzadənin də, Məhəmməd Hadinin də, daha geniş ölçüdə Hüseyn Cavidin də əsərlərində var. Sadəcə bizim ədəbiyyatşünaslıq bunları adlandıra, şəkilləndirə bilmədi”. 

Qəribədir, A.Turan həm deyir ki, Ə.Hüseynzadədə, M.Hadidə, H.Caviddə modernizm olub, onların qəhrəmanları modernist idi və s. Amma ədəbiyyatşünaslıq bunu görmədi, həm də deyir ki, "50 il, 100 il qabaqkı düşüncədə nəyisə axtarırıq. Məsələn, deyirik ki, modernizm cizgisi filankəsdə var idi... Olmayıb”.

Biz indi A.Turanın hansı qənaətinə inanaq? Halbuki, Ə.Cahangirin də vurğuladığı kimi, mən də o düşüncədəyəm ki, əlbəttə, bizim ədəbi-estetik düşüncəmizdə modern yanaşma və bu baxış bucağında bədiiləşən modernizm nümunələri olub. Özü də bütün sahələrdə. Bu mövzu ilə bağlı yazdığım məqalələrdə də, qənaətim belədir və heç dəyişmədi.... Düşüncə, özünüdərk və mədəniyyət hadisəsi, yeni estetik baxış olan modernizm yaradıcılığın bütün sahələrində coşqunluğun, dərklə sıçrayışın eyni anda baş verdiyi situasiyanın elə həmin çılğınlıqla da əks-səda verməsidir həm də... Sükut pozulur, hisslər və xəyallar, düşüncələr hər detalda sürətlilik, oyanma, tərpəniş və fəzilət, ağıl nişanəsi axtarır. Sonra bu tərpəniş coşqun və təbəddülatlı prosesə çevrilə bilirdi... Bozluqda səslər eyni ahənglə təkrarlanan taqqıltı, rənglər eyni çalarda ilişib qalmış yekrənglik qədər sıxıntılı idi. İ.Levitanın "Əbədi sükutda” əsrində olduğu kimi... Ovqat tabloda donur sanki... Modernist olan bütün əsərlərdə isə sürət, hərəkət və təsirlilik, dəyişilmə, dəyişdirmə var...

   XX əsrin modern şair və nasirlərinin yaradıcılığı bu ədəbi-estetik nəzəriyyənin təhlil prizmasından keçmədi. XX əsrin ilk 20 ilindəki mədəniyyət və konkret ədəbiyyat sahəsində bu təmayül araşdırılmadı. Elə sonralar da. Məsələn, 60-70-ci illərdə, poeziyada Ələkbər Salahzadə, Vaqif Səmədoğlu, İsa İsmayılzadə, Eldar Baxış, Vaqif Bayatlı kimi modern düşüncəli və modern estetikalı şairlərin qəhrəmanlarını olduğu kimi görmək istəmədik... Modernizm ədəbiyyatımızda və mədəniyyətimizin başqa sahələrində cərəyan, mütəmadi və inkişafistiqamətli məktəb kimi yox, fraqmentallıqla, detallarla, təmayül şəklində ifadə olundu... XX əsrin əvvəllərində cərəyanlaşmağa başlayan Azərbaycan modernizminin qarşısı sovet inqilabı ilə alındı və düşüncənin sahəsi də elə həmin vaxtdan çərçivələndi... Yalnız SSRİ məkanında baş verən ictimai-siyasi, sosial dəyişmələrdən sonra – 60-cı illərdə həmin fikrin, baxış və yanaşmanın davamı olaraq yeni, nisbətən, fərqli mədəni-estetik və fəlsəfi-intellektual sənət, ədəbiyyat nümunələri yarandı. Musiqidə Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Arif Məlikov, Cövdət Hacıyev, Niyazi, Vaqif Mustafazadə, rəssamlıqda Mikayıl Abdullayev, Toğrul Nərimanbəyov, Tahir Salahov, Səttar Bəhlulzadə, Mircavad Cavadov və başqalarının adını çəkə bilərik. Dünyaya çıxa bilən modern sənət yaradıcıları idi bu insanlar...

   Amma məsələ ondadır ki, bu qədər həssaslıq və daha çox emosionallıqla yaradılan sənətin dərki, anlaşılması da bir problem kimi meydana çıxmışdı. Modernistik yanaşmaların çoxunu zamanında hətta "sənətin tənəzzülü” kimi qiymətləndirənlər, daha doğrusu, qiymətdən salanlar olub. Ən kəskin etirazlarla qarşılanan "izm”lərdən biri, bəlkə də birincisidir modernizm… Tamaşaçının, seyrçinin, dinləyici və oxucunun anlamsız, donuq, reaksiyasız sifəti sənəti həmişə öldürüb… Bu baxımdan, bizim də bəxti gətirməyən sənətkarlarımız çoxdur – istər rəssamlıqda, istər ədəbiyyatda, istərsə də musiqidə… Təkcə Vaqif Mustafazadə improvizələrinə qarşı olan hücumları yada salmaq fikrimizi anlatmaq üçün bir faktdır.

 Niyə biz modernizmi bu qədər əlçatmaz, ünyetməz, mücərrəd bir anlayış kimi qavrayırıq. Və sanki "Bu bizdə ola bilməz!” – tərəddüdü, qorxusu ilə yanaşırıq problemə. Sadəcə, bu "izm”in izlərini 3-4 adamda deyil, prosesin, müəyyən bir dövrün simasında və səciyyəvi imzalarda obyektivcəsinə aramalıyıq. Gecikmə isə, təbii ki var idi. Bütün sahələrdə olduğu kimi Qərblə müqayisədə inkişaf tempimiz arasında 1 əsrlik zaman fərqi var. Bunun əsas səbəblərindən biri rus-sovet işğalı ilə də bağlı idi...

 

Sözün düzü, bu müzakirədə Aydın Talıbzadənin də iştirak etdiyini görəndə cərəyanların tarixi, təsnifatı, təhlili, spesifikası ilə bağlı eşitmədiyim məlumatlar əldə edəcəyimi düşündüm. A.Talıbzadənin Azərbaycan ədəbi-estetik, mədəni-fəlsəfi düşüncəsinə "izm”lər adı altında böyük fikir, düşüncə, fəlsəfi baxış çeşidlərinin qığılcımlarını da olsa ötürmüş cərəyanların qanunauyğun şəkildə təsir zərurəti haqqında məntiqli yozumlar verəcəyini zənn etdim. Dünya ədəbi-fəlsəfi fikir tarixindən xəbərdar olan, təkcə ədəbiyyatın yox, ümumiyyətlə, sənətin, mədəniyyətin, ictimai-mədəni düşüncənin də qlobal anlamda şərhini verməyə qadir ola biləcək bu müəllifin müzakirə boyu çıxışları nədən çox hallarda əlaqəsiz, fraqmentar və mücərrəd kimi göründü? Halbuki, şərq və qərb mədəniyyətinin paradoksallıqları, və ya paralelləri, tragik və ya intibahi zamanlar fonunda inteqrasiyalar mərhələsini bir tədqiqatçı kimi o daha yaxşı izah edə bilərdi. "Teatral freskalar”, "Şərq dünyasında teatr və teatrallıq” kimi kitabların, sənətşünaslıq və eləcə də konkret desək, ədəbiyyatşünaslıq elminə ədəbi-nəzəri yeniliklər gətirən onlarla elmi məqalənin müəllifi olan A.Talıbzadənin bu mövzuda daha geniş müzakirə meydanı açmaq potensialı vardı...

   Və birinci məqaləmdə də vurğuladığım kimi, "izm”, cərəyan problemi sırf ədəbiyyat, bədii mətnlər kontekstində deyil, daha geniş formatda, həyata baxışın və fəlsəfi düşüncənin, mütəmadi dəyişən zehniyyətin, zamanı qavramın obrazını yarada biləcək təsəvvür və mülahizələr, elmi-nəzəri qənaətlər masştabında müzakirə edilməli idi. Yəni daha çox həm də sənətşünaslıq ampulasında–A.Talıbzadə mövqeyindən...

   A.Talıbzadə söhbətin əvvəlindəcə H.Herisçinin fikirqarışdıran "proloq”undan start götürən uyğunsuz və uğursuz başlanğıca etirazını bildirsə də, ("Gəlin konkret danışaq, yoxsa bu mövzunu yığıb-yığışdırmaq mümkün olmayacaq”) təklifi sonacan qəbul edilmir və o da gedişatından razı qalmadığı söhbətin tərəf müqabillərindən biri kimi özü ola bilmir. Nəticədə müzakirənin, dialoqların ideyaverici, prinsipial mövqeli opponenti kimi yox, söhbətlərə sadəcə imkan olanda müdaxilə edən iştirakçı rolunda olur. Və daha çox obrazlı, abstrakt təlqinlər, bənzətmələrlə çatdırmaq istəyir fikirlərini: "Mən sizin fikrinizə istinad edərək mövzunu müəyyən relslər üzərinə qaytarmaq istəyirəm. Hər hansı bir cərəyan, bədii estetik cərəyan, bədii estetik axın və sizin dediyiniz kimi "izm” dünyanı müəyyən bir paradiqmada açan, şərh eləyən, yozan, dekonstruksiya edən diskurslar. Bu nə deməkdir? Elə təsəvvür edin ki, müəyyən bir qrup insanlar–bir dəstə yazıçı və sənətçi–müəyyən bir şəffaf tunelə düşür, bu tunellə hərəkət edir. Bu tuneldə gedən qatarın pəncərələrindən onlar hansı mənzərələri görürlərsə, elə dünyanı da həmin mənzərələrə uyğun yansıdırlar. Biz bir qatarda gedirik, pəncərələrdən təqribən oxşar mənzərələri görürük, lakin gerçəklikdən aldığımız mənzərələri hərəmiz özümüzün duyduğu kimi, anladığı kimi, öz təəssüratı əsasında psixofizioloji ovqatına müvafiq yansıdır. Amma qatar hamı üçün ümumidir. Bax bu "izm”dir, cərəyandır, müəyyən qrup insanın könüllü şəkildə qəbul etdiyi, manifestləşdirdiyi "izm”dir”.          

   A.Talıbzadə doğru vurğulayır ki, "izm”i yaradan sənətçilərdir, yazıçılardır, şairlərdir. Şünas "izm” yaratmır, bəlkə olsun ki, manifestin yazılmasına kömək edir. Və hər bir "izm”in fəlsəfi-ideoloji, sosial-ictimai kökləri var. Müzakirənin sonrakı hissələrində artıq A.Talıbzadə daha çox hallarda mövzudan uzaqlaşma məqamının təkzibçisi, təshihçisi kimi söhbətə daxil olur. Məsələn, Ə.Cahangirin sofistik düşüncə haqqındakı fikirlərinə münasibəti: "Mən yenə üzr istəyirəm ki, yenə müdaxilə edirəm, bu sofistik düşüncə deyildi. Məsələ ondan ibarətdir ki, qədim yunan mədəniyyətinin özü bir bütövcə kimi insan faktoru üzərində qurulur. İnsanın bədəninin, bədən faktorunun üzərində qurulur. Averinsevdə də bu məsələ ətraflı şərh olunub. Qədim yunanlar üçün insan bədəni müqəddəsdir. Kallisfen İsgəndərin sərkərdəsi olub, deyilənə görə İsgəndərə istədiyi kimi yaltaqlıq eləyə bilərdi, amma eşidəndə. Biləndə ki, ona təzim eləməlidir. O özünü öldürdü. Yəni insan bədəni əyilmir, bu meyar o zamanın bütün ədəbiyyatına, bütün heykəltaraşlığına, bütün musiqisinə, bütün dünya qavrayışına yansımışdı. Ona görə qədim yunan mədəniyyəti bütün Qərb mədəniyyətinin fövqündə, ya da başqa cür söyləyim, özülündə dayanan bir dəyərlər sistemidir” və s.

Daha sonra A.Talıbzadənin də iştirak etdiyi bədii dildəki mühafizəkarlıq, psevdomühafizəkarlıq halları, yaradıcılıqda şəxsiyyət məsələsi və s. bu aspektli söhbətlər olur. A.Talıbzadə deyir: "Şəxsiyyət faktorunu önə çəkirsiniz, çox gözəl. Şəxsiyyət olmaq üçün gərək hər zaman özün olasan. Olduğun kimi olasan. Daha fikirləşməyəsən. Mən necə deyim ki, bu dediyimdən hər barədə yararlanım, faydalanım, kimlərəsə xoş olum. Mən indiyənəcən Azərbaycan ədəbiyyatında onu müşahidə eləmişəm ki, hansı ədəbiyyatçı vəzifədədirsə, güclü sosial statusa malikdirsə, bir qayda olaraq onun haqqında yazıb danışırlar. Bu da sovet dönəmindən qalma bir reliktdir”. Beləcə, söhbət mətləbdən uzaq şəkildə uzandıqca uzanır... Çox hallarda da monoloji aspektdə.

 

Rüstəm Kamal bir neçə məqamda modernizm, postmodernizm və "dilin dəyişmə təcrübəsi” K.Maleviç və rəssamlıqda, sənətdə supermatizm estetik baxışı ilə bağlı çox maraqlı fikirlər səsləndirir. Lakin təəssüf ki, onun da yanaşması dialoq ortamına gələ bilmir. Reaksiya və qarşılıq ala bilmədiyi üçün fikrini davam və inkişaf etdirmir, nədən söz açırsa, hamısı yarıda qırılıb qalır. Nəticədə nəinki müzakirənin ümumi axarında süjetsizlik, qənaətsizlik yaranır, hətta tək-tək müzakirə iştirakçılarının da nitqi, çıxışı, yanaşması pərakəndə, əlaqəsiz və çox hallarda aidiyyatsız görünür...

R.Kamal da maraqlıdır ki, cərəyanları dünya və Azərbaycan ədəbiyyatı, incəsənəti, ədəbi-ictimai düşüncəsi rakursunda sistemli, süjetli şəkildə hədəfləmir. "İzm”lərin növlərini müqayisəli, ya da hər hansı birini vahid təhlil, analiz obyekti kimi, xüsusiləşdirilmiş şəkildə söhbətin mərkəzinə gətirmir, özü də çıxışında tez-tez cavabdan daha çox "izm”lərlə bağlı suallar ünvanlayır tərəf müqabillərinə. Daha sonra sadəcə kəsik-kəsik anlaşılmaz tezislər, misallar və şikayətlər eşidirik: " Bir sitat verəcəm sənət tarixindən, yəqin hamınız bilirsiniz, Kazimir Maleviçin "Qara kvadrat” adlı bir əsəri var, o əsərə baxırlar, hamı çox böyük həzlə bu əsəri qarşılayır. Amma bilmirlər ki, bu əsərin mayasında nə dayanır? 1913-cü ildə, mən bunu sadəcə maraq üçün danışıram. Matyuşkin adlı bir nəfər opera yazır. "Günəş üzərində qələbə”. Və onun tərtibatı tapşırılır Kazimir Maleviçə. Kazimir Maleviç də bu işi hazırlayır. Bu nə deməkdir? Bu həm suprematizmin ən ləyaqətli işlərindən biridir, həm də ironiya ilə doludur. Çünki günəş üzərində qələbə elə belə olur. "İzm” elə bir şey deyil ki, harada var mütləq bizdə, burada da olsun”.

Əslində, heç olmasa supermatizm "izm”ini polyak əsilli rus rəssamı K.Maleviçin yaradıcılığı fonunda belə olsa izah etsəydi heç olmasa oxucu bir məlumat almış olardı. Lakin təəssüf ki, bir-iki cümləlik qeyri-müəyyənlikdən başqa mövqe görə bilmədik.

"Bizdə o qədər cahil bir müqavimət var ki, uzun müddətdir ki, bizdə nə fəlsəfənin dili, nə də sizin terminlə desək, nə fəlsəfi, nə də filoloji diskurs yaranmır. Bəzən deyirlər ki, guya savadlı görünmək istəyir. Qətiyyən elə deyil, biz sadəcə olaraq o "diskurs”ları dəyişmək istəyirik. İfadə tərzini dəyişmək istəyirik. Bir yazıçı işini-gücünü buraxıb bir də görürsən "izm”lərə münasibət bildirməyi borc bilir özünə. Ay qardaş, qoy "izm”lər olsun, səndən ət istəmir, çörək istəmir, səndə niyə qıcıq yaradır?” və s. və i.a...

Bəlkə də iştirakçıların hərəsi bir "izm”dən, cərəyandan danışsaydı və mövzu bu şəkildə müzakirə olunsaydı, daha məqsədəuyğun olardı...

Beləliklə, cərəyanlarla bağlı müzakirənin mətnini nəzərdən keçirəndə bu qədər danışmalı oldum... Amma məni müzakirədən doğan fundamental qənaətlərin təsiri yox, böyük həcm müqabilində bilgi və məlumatların azlığı, yoxluğu, çox hallarda isə aidiyyatsızlığı danışdırdı... Əslində isə "Ədəbiyyat qəzeti”nin ən çox oxunan, izlənilən, müzakirə olunan səhifələrindən biri məhz elə bu – "Müzakirə saatı” rubrikasıdır. Növbəti müzakirə iştirakçılarına çözmək istədikləri problemlərə daha konkret, prinsipial və konseptual yanaşma mövqeli olmalarını diləyirəm...

 

 02 aprel 2017