Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Əsəd Cahangir eyni adları sadalayır: Anar, Elçin...İradə Musayeva yazır
2004
11 Aprel 2017, 12:18

Ədəbi tənqidçi İradə Musayevanın "Ədəbiyyat qəzeti”nin "Müzakirə saatı” rubrikasında "Azərbaycan ədəbiyyatında cərəyanlar” mövzusuna (11-18 mart, 2017) dair yazısının davamın artkaspi.az saytı təqdim edir:


 

Söhbəti mövzu həndəvərinə gətirmək istəyən tərəflərdən biri Ə.Cahangirdir. Lakin o XX əsrin əvvəllərindən XXI əsrin bu gününə "cərəyan yolu” salmaq, ədəbiyyatımızı postmodernizmə hazır (hətta postmodernizmdən artıq imtina məqamına) vəziyyətə gətirmək naminə süni, tələsik bir körpü düzəldir. "Amma 60-cı illərdən sonra ədəbiyyatın öz daxildə yetişən, belə deyək, fərqli ədəbi təsəvvür və metodlar daha da gücləndi. Məsələn, İsa Muğanna və Sabir Əhmədli artıq sosrealist yox, psixoloji realist (?-İ.M.) yazıçılar idi. 60-cılarda isə ekzistensializmin təsiri duyulurdu. Məsələn, tutaq ki, Yusif Səmədoğlu, Anar, Elçin və qeyri yazıçıların yaradıcılığında. Şairlərdən Ramiz Rövşənin, Vaqif Səmədoğlunun poeziyasında. Nəzəriyyədə hər hansı sənət axınından söz belə gedə bilməzdi. Kommunist partiyası alternativsiz partiya olduğu kimi, sosrealizm də alternativsiz yaradıcılıq metodu idi. Amma bədii prosesin özündə yetişirdi bu meyllər. Hətta əsas aparıcı qüvvələrə çevrilmişdi bunlar. Beləliklə də, nəzəriyyə ilə ədəbi proses arasında bir ziddiyyət yaranmışdı. Bir tərəfdə yalançı nəzəri kitablar yazılır, monoqrafiyalar, doktorluq dissertasiyaları müdafiə edilirdi sosrealizm barədə, o biri tərəfdə isə tam fərqli müasir dünya ədəbi prosesi ilə səsləşən proses gedirdi.

 Sonra 70-ci illər gəldi, magik realizm gəldi bizim ədəbiyyata, Mövlud Süleymanlı gəldi "Köç” romanı ilə, Afaq Məsud gəldi özünün modernizmi ilə. Beləliklə, bütün bunlardan keçib gələn Azərbaycan ədəbiyyatı artıq 90-cı illərdə postmodernizmə hazır idi”.

Bu məqamda Azər Turan "Siz inanırsız ki, Qərb ədəbiyyatının keçdiyi yolu Azərbaycan ədəbiyyatı da keçib?” sualını verir.

Məqaləmin bundan sonrakı hissəsində metodu dəyişmək, yəni mövzu müzakirəsinin təfsilatına, bütün təfərrüata varmamaq üçün iştirakçıların cərəyanlarla bağlı baxışlarını, fikirlərini ayrı-ayrılıqda təhlilə çəkmək istəyirəm. Nəticə onsuz da eyni olacaq. Eyni mövzu haqqında fikir müxtəlifliklərinin mənzərəsi aydınlaşacaq...

Ə.Cahangir çox doğru vurğulayır ki, bizim ədəbiyyatda "izm”lər bu və ya digər şəkildə, yəni, mətnin gizli qatlarında olsa da təzahür edib. Sadəcə indi olduğu kimi əvvəllər də ədəbiyyatşünaslıq bunun fərqində olmayıb. Hətta 60-70-ci illərdə də nəzəriyyəçilər sosrealizmi tərənnüm edəndə yazıçılar artıq başqa "izm”in peşində olub və s. Amma yenə imza məsələsinə xüsusi diqqət yetirdiyi üçün bütün müzakirə boyu təkrarladığı adlarla öz dəyərli düşüncələrini, ideyasını sərhədləyir. 90-cı illərdə postmodernizmin elmi-nəzəri səciyyəsini daha konkret və məntiqli, estetik baxımdan mükəmməl şəkildə qavramaq üçün Ə.Cahangirin ədəbi mətbuatda təqdim etdiyi materiallar, tərcümələr və s. əlbəttə, yadımdan çıxmayıb. Ümumiyyətlə, Ə.Cahangir fikirlərini ciddi qəbul edə biləcəyim 2 tənqidçidən biridir, əgər etiraf etmək istəmədiyi subyektivizmindən yaxa qurtara bilsə... Baxın bir müzakirə söhbətində bu adları neçə dəfə eşitmək olar: "Modernizmi Azərbaycan ədəbiyyatı gizli yaşadı. Nəzəri istiqamət və terminologiya olmadan yaşadı. Məsələn, Anarın, Elçinin şərti-metoforik üslubla səciyyələnən bir çox hekayə və povestləri, 80-ci illərin sonuna doğru Elçinin silsilə absurd əsərləri, Afaq Məsudun bir çox hekayələri, özəlliklə də "İzdiham” sürrealist romanı sırf modernist əsər idi”.

Bura qədərki misallara da diqqət etdinizsə, cərəyanların mahiyyəti, spesifikası, tarixi, yaradıcıları haqqında çox qısa, ötəri ştrixlər edilir. Məsələn, ekzistensializm kimi maraqlı bir ədəbi məktəbin nə fəlsəfi, nə tarixi, nə də bədii-estetik, psixoloji, hətta siyasi yönləri açılmadan haqqında fraqmentar fikir səsləndirilir. Və daha subyektiv yanaşma ampluasında. Ekzistensializm və ondan postmodernizmə gələn yolu, bu yoldakı insanın halını Ə.Cahangir doğrumu şərh edir? Yenə estetik baxış səhnəsinə insan və Allah münasibəti gətirilir: "Ekzistensializmin tarixi əsasında faşizm və kommunizm qarşısındakı qorxu dururdu. Ekzistensialist düşünürdü ki, əgər Allah varsa, bəs onda Hitler və ya Stalin niyə allahlıq edirlər? Deməli, o yoxdur və ona sığınmaq olmaz. İnsanın sığınacağı yeganə məbud onun özüdür, onun daxili dünyasıdır. Sonra daha bir addım da atıldı, insan özünə olan inamını da itirdi və postmodernizm də burdan başladı”.

 Azər Turanın modernizmlə bağlı ziddiyyətli fikirlərinə bir azdan diqqət yönəldəcəm. Amma bu məqamda A.Turan Azərbaycan ədəbiyyatında "modernist dil” yaranmadığını deyir və Ə.Cahangir yenə əhdinə sadiq qalaraq, eyni adları sadalayır: "Elçin, Anar, Yusif Səmədoğlu və Mövlud Süleymanlının, xüsusən də Afaq Məsud və Həmid Herisçinin əsərlərinin spesifik dili var”.

Əlbəttə, "modernist dil” məsələsi ilə hər bir yazıçının dil-üslub xüsusiyyətlərinin spesifikasını əks etdirən "fərdi – spesifik dil” anlayışı eyni anlama gəlmir. Daha sonra az qala istənilən "izm”ə eyni ad sırasını təkrarlayan tənqidçi Azərbaycan ədəbiyyatında postmodernizmin nümayəndələri adına da bu imzalara qayıdır. Qəribə xaos yaranır. Düşünürəm, məsələn, 70-80 yaşlı bir sovet yazıçısının yaradıcılığında neçə gizli "izm” varmış? Çeşid-çeşid modernizm növləri, sürrealizm, ekzistensializm, magik realizm, metafizik realizm nişanələri... Axı cərəyan, ədəbi-estetik baxış məsələsini bu qədər subyektivizm mövqeyindən təhlil bizə heç bir erudik bilgi verə bilməz... Hətta Ə.Cahangir çıxışının bir yerində deyir ki, H.Herisçi "Nekroloq” əsəri ilə postmodernizmi nəzəri cəhətdən sübut etdi, "Solaxay” əsəri ilə də postinsan məsələsini həll etməyə başlayıb... "H.Herisçinin "Nekroloq”, İ.Fəhminin "Aktirisa” romanları nəzəri baxımdan aydın dərk olunmuş postmodernist əsərlərdir. Bura Həmid Herisçinin postmodern şeirlərini də əlavə edək ki, mənzərə dolğunlaşsın. H.Herisçinin "Solaxay” romanı isə artıq postmodernizmdən postinsana keçiddir”.


 Bu təqdimatdan bir az da inam əldə edən H.Herisçi deyir: "Qabaq postmodernist olmuşuq, indi postinsançıyıq. İnşallah, sabah başqası olarıq”. Dünya ədəbi-estetik, nəzəri düşüncəsində, bədii yaradıcılığında cərəyan, "izm” yaranışı, doğuluşu çox çətinliklərlə mümkün olub. Yeni baxışlar, dünyagörüş və estetik yanaşma carçıları nəzəri-elmi əsaslar, manifestlər, ədəbi proqramlar, məktəb səviyyəsində formalaşan məramnamələr meydana qoyurdular, cərəyan, "izm” dediyimiz yaradıcılıq sahəsinin nümunələri əzab-əziyyətli, uzun tarixi yollar qət edərək hasilə gəlirdi. Bizdə nə asan həll olundu? H.Herisçi bu cavan ömründə artıq iki cərəyan, "izm” gətirib - aparıb, sabah üçün də yenilərini düşünür...

Söhbət boyu bir dəfə də olsun cərəyan kimi ağır, hərtərəfli yanaşma metodologiyası tələb edən bir ədəbi mövzunun Azərbaycan tarixi, ictimai-siyasi, sosial həyatının mənzərələri, böyük inkişaf yolu keçmiş azərbaycanlı düşüncəsi, mədəni-intellektual səviyyəsi kontekstində izah olunması nüansına rast gəlmədik. Şəxslər cərəyanın içindən keçmək əvəzinə, dünyanın nəhəng cərəyanları sanki bizim ədəbiyyatımızın o qədər də dünyada tanına bilməyən şəxslərinin yaradıcılığına baş əyirmiş kimi təqdim edildi...

Ə.Cahangir daha sonra yenidən ədəbiyyatşünaslıq problemini qabardır və elə həmin söhbətin içərisindəcə özünün bir neçə günahkar hesab etdiyi tərəfə özü də əlüstü bəraət qazandırır: "Amma bizdə postmodernizm artıq 20 il idi ki, mövcud idi. Elmlər Akademiyasının Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu yalnız bundan sonra başladı bu problemlərlə məşğul olmağa. Təxminən 2005-ci ildən sonra başladılar bu haqda dissertasiyalar yazmağa, özünüz orda işləyirsiniz bunları məndən yaxşı bilirsiniz Elnarə xanım. Mən buna görə konkret olaraq heç bir təşkilatı və şəxsi qınamıram. Bu nə Ədəbiyyat İnstitutunun günahıdır, nə onun rəhbərliyinin, nə də ayrı-ayrı alimlərimizin. Bu bizim xalqın ümumi intellektual durumu ilə bağlı haldır. Amma xalqın da günahı deyil. Biz Şərq mədəniyyətindən keçmişik birdən-birə Qərb mədəniyyətinə və 50 ilin, 100 ilin içərisində birdən-birə Avropa ilə bərabər atbaşı yürümək çox çətindir”.

Amma biz də oxucu kimi bu geriliyə səbəb olan günahkar və məsul şəxslər arayıb tapılmasını istəmədik. Sadəcə, dünya ədəbiyyatı ilə müqayisədə ləngimənin cərəyan probleminin süjetli və ağılabatan analitik təhlilini, qənaətli, nəticəli izahlarla şərh olunmasını arzuladıq. Və biz Qərb mədəniyyətinə birdən-birə keçməmişik, artıq az qala 2 əsrdir ki, bu mədəniyyətin təsiri altındayıq. Mövcud durumu obyektiv şərh etmək hələ günahı kimlərinsə boynuna atmaq mənasını verməməlidir. K.Abdullanın "Yarımçıq əlyazma” əsəri ilə bizim Nobelin qapısını döyməyimizi vurğulayır və təklif edir ki, bədbin olmayaq. Biz bədbin deyilik...

Beləliklə, söhbətin axarı məcrasından çıxır, gah islam intibahı, gah da xristian intibahı istilaları haqqında fraqmentallıqla, əsaslandırılmayan mübahisələr başlayır. Hətta söhbət məqsədli, ya məqsədsiz şəkildə gəlib çıxır Tərcümə Mərkəzinin fəaliyyətinin üzərinə, Afaq Məsudun "başda olmaqla” gördüyü işlərin təqdirinə. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı, müasir Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlı almanax, antologiya buraxmaqlarına (Halbuki bu mərkəzin fəaliyyət sahəsi üçün o qədər də vacib iş deyil. Orta məktəb müntəxəbatlarını xatırladan o analogiyalarla mən də tanışam. Biz mərkəzdən on illərdir gözümüzü yolda qoyan tərcümələr gözləyirik. Bir əsrdir Coys Azərbaycan dilində dillənə bilmir. Ə.Cahangirin elə bu söhbətdə vurğuladığı kimi Hegel, Kant fəlsəfi dilinin tərcüməçisi tapılmır və s.), Ə.Cahangirin həmin toplulardan birinə "ön söz” yazması məsələsinə, gənclərin qayğısızlığına. Bəzi hallarda qayğı və etimadın "dozasının” çox olması detallarına və s. Hər dəfə də Ə.Cahangir gənclərə qayğıdan danışanda H.Herisçi məqamındaca kəskin şəkildə etirazını bildirir: "Ədəbi gəncliyi-filanı çox körükləmə. Tarix göstərdi ki, o dövrkü ədəbi gənclik (yəqin ki, H.Herisçi dövrü-İ.M.) müsbət anlayış idi. O, yavaş-yavaş keçmişdə qaldı. Bu gün ədəbi gənclik ədəbi maneədir. Özünü doğrultmur”.

Vallah gülməli-gülməli söhbətləri oxumaq məcburiyyətində qalmışıq. Bəs Həmid bəy o yeni insanını-postinsanını hansı təbəqənin içərisindən seçib yaradacaq? Qocalara da, cavanlara da "Yox!”-deyir... 20 il əvvəl yaşlı ədəbi nəslə "maneə” kimi baxırdı, indi isə kütləvi olaraq ədəbi gəncliyə "əngəl” deyir...

Və müzakirənin son akkordlarını Ə.Cahangir məramına uyğun bir təlqinlə tamamlayır: "Elçinin "Mahmud və Məryəm” romanı folklor əsasında yazılmış irfan romanı idi. Həmin idrak bazası olmasaydı. Elçin bu gün birdən-birə "Baş” kimi mürəkkəb metafizik-irfani roman yaza bilməzdi. Bu romanla təkcə bir yazıçının yaradıcılığında yox, ümumən bədii düşüncəmizdə tamamilə yeni mərhələ – metafizik realizm başlayır”...

Beləliklə, ədəbiyyatşünas Ə.Cahangirin Azərbaycan ədəbiyyatında cərəyan, "izm” ilə bağlı son qənaətini təxmin edə bildik. O deyir ki, ədəbiyyatımızda, ümumən bədii düşüncəmizdə postmodernizm dövrü yekunlaşdı, H.Herisçinin "Solaxay”ı ilə postinsan və Elçinin "Baş” romanı ilə metafizik realizm adlı yenə mərhələyə start verildi...


H.Herisçinin fikirlərinin üzərində çox dayanmayacam. Çünki o daha konkret və birmənalı bəyanatlar verir, özünü yeniliklərin alternativsiz sahibi kimi təqdim edir. Hər çıxış məqamında "izm”i mən gətirdim, mən bitirdim, mən apardım” – fikri səslənir. Diqqət etsəniz özündən başqa kimsənin fəaliyyətinə işıq tutmur. Keçmişi də, gələcəyi də özündə birləşdirir... Və daha təəssüfdoğurucu məqamlar onda oldu ki, H.Herisçi yaradıcılığı müddətində az qala neçənci dəfə dəyişən ədəbi mövqeyini bu müzakirədə də əks etdirdi. Belə çıxdı ki, bu ədəbiyyatda onun nifrət etdiyi qüvvələrin yaşı-başı belə bəlli deyil. "Qabaq ədəbi qocalıq bizim üçün təhlükə idi, indi ədəbi gənclik təhlükəlidir. Çox təhlükəlidir. Çünki kim nə istəyir yazır, ağzına gələni yazır. Bunlar birləşiblər, çox təəccüblüdür, yalandan şəbəkələr düzəldiblər. Ədəbiyyatda şəbəkələşmək, çeteləşmək, sonra da demək ki, bu ədəbiyyatdır və demək ki, mən "izm”əm. Halbuki bu "izm”ləri gətirənlər də, onu bitirənlər də var, onun yeni mərhələsinə keçənlər də var. Yenə də deyirəm "izm”lər canlı prosesdir. Bir nöqtədə dayanan deyil. O hər mərhələdə təzəsini yaratmalıdır. Bu gün "Kulis”, "Sim-sim” saytı postmodernizmə, inkarçılığa ilişibsə və bu gün Barak Obama administrasiyasının taleyini yaşamaq istəyirsə (?-İ.M.), onların da axırına çıxacaq bir Tramp yaranacaq”.

 

ardı var