Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Dostoyevskini sevmək olarmı? – Məmməd Qocayev
2260
18 İyul 2018, 15:08
 Artkaspi.az Məmməd Qocayevin "Dostoyevski ətrafında düşüncələr" əsərindən "Dostoyevskini sevmək olarmı?" essesinin 2-ci hissəsini təqdim edir: 
 
 (əvvəli 1-ci hissədə)
 

 
 Rus yazıçılarından söz düşmüşkən, Dostoyevskinin Turgenev və Tolstoya olan münasibəti də maraqlıdır. O, Turgenevi sevməmişdir və hesab etmişdir ki, "Atalar və oğullar” romanının müəllifi bir dvoryan ziyalısı, qərbçi olaraq rus milli zəminindən ayrı düşmüş, kosmopolit təfəkkürlü bir yazıçıdır. Həm şəxsi münasibətlər səviyyəsində, həm də yaradıcılıq baxımından bu iki yazıçı əks mövqedə dayanan yazıçılardır. Dostoyevskinin Turgenevə münasibəti "Şeytanlar” romanındakı Karmazinov obrazında ən dolğun şəkildə əks etdirilmişdir. Karmazi­no­vu Dostoyevskinin Turgenevə yazmış olduğu parodiya adlandırmaq olar. Yaradıcılıq vüsətinə və yaradıcılıq gücünə görə də Dostoyevski və Turgenev bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənirlər. Turgenev şeirdən, hekayələrdən başladığı yaradıcılıq yolunu mənzum şeirlərlə bitirdi. Sanki şəffaf dağ bulaqlarından başlanan çay haradasa səhrada quruyub dənizə çata bilmir. Dostoyevski öz yaradıcılığını romanla başlayıb fəlsəfi epopeyayla bitirdi. Onun birinci əsəri "Yoxsul insanlar”, sonuncusu isə "Karamazov qardaşları” romanlarıdır. Bu məna­da Dostoyevskinin yaradıcılıq yolu möhtəşəm və nəhəng bir çayı andırır ki, bu da öz sularını dünya ədəbiyyatı okeanına qovuşdurur.
 

 
 Dostoyevskinin Lev Tolstoya olan münasibəti də çox maraqlı və çox zid­diy­yətlidir. Bu iki nəhəng eyni vaxtda yaşayıb yaratmış, eyni ölkədə, bəzən hətta eyni şəhərdə yaşamış, eyni bir jurnalda çap olunmuşlar, amma bir dəfə də olsun şəxsən görüşüb tanış olmamışlar. Ona görə də hər mənada Dostoyevskini və Tolstoyu rus ədəbiyyatının gecəsi və gündüzü adlandırmaq olar. Gecəylə gün­dü­zün bir birindən xəbəri olsa da onlar bir-birini görə bilmirlər. Məzmun və mün­dəricə baxımından da bu iki dahinin yaradıcılığı gecəni və gündüzü andırır. Dosto­yevski bədii dünyası gecə qədər ecazkar, sirli-soraqlı, sona qədər anlaşılmazdır. Tolstoy dünyası gündüz qədər aydın, geniş, ürəkaçan, düşündürən və eyni za­manda mənalıdır. Tolstoy insanı işıq altında seyr edir, işıq altında təsvir edir. Odur ki, onunçün vacib olan şeylər görünən şeylərdir. Dostoyevski isə sanki insanı bir qaranlıq içində, bir zülmətdə müşahidə edir və onunçün bu məchul zülmətdən gələn səslər daha vacibdir. D.S.Merejkovski yazırdı ki, Tolstoyu biz eşidirik, ona görə ki, görürük, Dostoyevskini isə görürük, ona görə ki, eşidirik. Burada səs və işıq, eşidilən və görünən tərəflər iki yazıçının dünyaduyumunun və poetikasının əsasını təşkil edir.
 Əgər bu iki yazıçının romanlarındakı dialoqlara və bu dialoqlardakı müəllif remarkalarına fikir versək, görərik ki, Tolstoy danışanın sözlərinin hansı hərəkətlərlə, hansı görüntülərlə müşayiət olunduğunu təsvir edir. Dostoyevski isə əksərən bu dialoqları müşayiət edən səs tonlarının təsvirini verir. Həp iki halda: həm hərəkət, həm səs təhtəlşüurdan gələn və şüura tabe olmayan istəkləri ifadə edir. Danışan kəs əksərən öz sözlərində yalanlara yol verə bilir. Ona görə də Stendal yazırdı ki, dil insana özünü gizlətməkçün verilmişdir. Danışan kəslərin əksəriyyəti həqiqət və səmimiyyət barəsində deyil, təəssürat barəsində düşünür, yəni Şekspirin dediyi kimi insan həyat deyilən səhnədə öz rolunu oynayır. Lakin insanın əsl mahiyyəti bu rolun arxasında gizlənir və bu mahiyyət əksərən rolla zidiyyət təşkil edir. Mahiyyət isə şüur səviyyəsində deyil, məhz təhtəlşüur səviyyəsində dəyişməz olaraq qalır. Təhtəlşüura nüfuz etmək, oradan gələn impulsları tuta bilmək isə hər yazıçının işi deyil. Bununçün Dostoyevski və Tolstoy dühası gərək­dir. Ona görə də Tolstoy və Dostoyevski qəhrəmanlarının iki həyatı, iki mahiyyəti vardır: aşkarda olan, sözdə, davranışda ifadə olunan tərəf və gizlində qalan, yalnız səsdə və jestlərdə ifadə olunan tərəflər. Aşkarda Raskolnikov qarını öldürməkdə özünə haqq qazandırırdı, amma bunu təsdiq etməyə çalışanda səsi, üslubu onun gizli duyğularının başqa olduğunu göstərirdi. Anna Karenina da üzdə özünü haqlı hesab edirdi, amma daxildəki gizli duyğu onu intihara sövq etdi.
 

 
 Dostoyevski Tolstoyla təmasda olmasa da, fərqli bir poetikanın yaradıcısı olsa da, öz müasirinin yaradıcılığına yüksək qiymət vermişdir. Tolstoyun "Anna Karenina” romanı barəsində Dostoyevski yazırdı ki, əgər bir millətin yazıçısı Avropada tayı-bərabəri olmayan belə bir şah əsəri yaratmağa qadirdirsə, deməli, bu, rus milli varlığının ümumbəşəri miqyasda öz danılmaz yeri olduğundan xəbər verir.
 Bir neçə kəlmə də bu iki yazıçının yaratmış olduqları roman tipi barəsində. L.Tolstoyun romanları Avropa roman tipinə aiddir və dahi yazıçı bu roman tipində Avropa yazıçılarının özlərini də ötüb keçmişdir. Bu roman tipinin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, onun mayasında sosial problem durur. Tolstoyun əsərləri dərin mənəvi, dini problemlərə toxunsalar da, əsas qayə sosial həyata xidmət etmək, insanın güzəranının yaxşılaşmasına səy göstərməkdir. Bu, həyata olan insani mövqe deməkdir, həyat problemlərini insan təfəkkürü əsasında həll etmək istəyidir. Bu, əslində Evklid həndəsəsi və ya Nyuton fizikası kimi bir şeydir. Yəni həyata, insana bu dünyanın mövqeyindən yanaşmaqdır. Burada praqmatizm də var, idealizm də, din də var, ateizm də. Odur ki, məhz insani mövqe, dünyəvi mövqe Tolstoy romanlarını, onların fəlsəfi dərinliyinə baxmayaraq, aydın və anlaşıqlı edir. Tolstoyda Dostoyevskidə olan mücərrədçilik, anlaşılmazlıq yoxdur. Bu da özünü Tolstoy romanlarının həm janr, həm də üslub xüsusiyyətlərində göstərir. Odur ki, M.Baxtin Tolstoy romanlarını monoloji roman, Dostoyevskinin romanlarını isə dialoji, ya da polifonik roman adlandırır.
 Dostoyevskinin romanları ideya və mündəricə baxımından heç də praqmatik və sosial məqsəd güdmür. Dostoyevskidə sırf aksioloji mövqe, yəni dəyərləndirmə aktı da yoxdur. Hər şey Allahın yaratmış olduğu dünyada olduğu kimi bərabərhüquqludur, eyni dərəcədə mənalıdır. Dostoyevski bir mütəfəkkir olaraq dünyanı dəyişdirmək məqsədi də güdmür. Onun fikrincə, dünyanı Allah yaradıb, onu insan öz əqli və iradəsi əsasında heç cür dəyişdirə bilməz, olsa-olsa təhrif edə bilər, faciələr törədə bilər. Əgər həyatda düzəlməyə ehtiyacı olan bir şey varsa, o da sosial münasibətlər deyil, məhz insan ruhu, insan qəlbidir. Odur ki, insan yalnız özünü, öz ruhunu təkmilləşdirməyə qadirdir. Əgər bu baş verərsə, onda insanın Allahın yaratmış olduğu dünyaya münasibəti də dəyişər, o, həyatı və dünyanı özünə deyil, özünü həyata və dünyaya uyğunlaşdırar. Dünya isə Allahın qoyduğu qanun əsasında öz inkişafında olacaqdır. Buna görə də Dostoyevskinin yaratdığı insan dünyanın tacı, onun ağası deyil, olsa-olsa onun tərkib hissəsidir. O, dünyanı deyil, dünya onu dəyişdirir. İnsanın öz səlahiyyətlərini aşması, Allahın işinə qarışması isə bir hal olaraq onu faciələrə və iflasa gətirib çıxarır.
 Dünyaya və insana, insan-dünya, insan-Allah münasibətlərinə bu cür baxış Dostoyevski romanlarının janr xüsusiyyətlərində və üslubunda da özünü göstərir. Onlar bir növ dini kitablara bənzəyirlər: zahirən mücərrəd, daxilən sonsuz qədər mənalı-məzmunlu görünürlər. Dostoyevski romanları sanki insan əlilə, insan iradəsilə deyil, haqdan yaranmışdır və yazıçının əməyi yalnız ondan ibarət olmuşdur ki, haqdan gələn, həyatdan və milli ruhdan gələn sədaları doğru-düzgün tutub onları vərəqə köçürsün. Ona görə də Dostoyevski romanları forma və məzmun baxımından qeyri-adi əsərlər təəssüratı bağışlayır və onları dərk etmək üçün adi, dünyəvi, sosial, məntiqi təfəkkür kifayət etmir. Dostoyevski yaradıcılığında adi təfəkkürə və məntiqə sığan heç nə yoxdur, çünki insan və həyat özləri də məntiqə və təfəkkürə sığmır. Onları ilahi bir xilqət kimi dərk etmək üçün başqa bir yanaşma forması tələb olunur, necə ki dünyanı olduğu kimi dərk etməkdən ötrü Evklid həndəsəsi deyil, Eynşteynin nisbilik nəzəriyyəsi lazım gəlir. Eynşteynin fizikada etdiyi çevrilişi Dostoyevski ondan qabaq ədəbiyyatda və mənəviyyatda etmişdir. Ona görə də Eynşteyn Dostoyevskini çox yüksək qiymətləndirir və hesab edirdi ki, Dostoyevski ona, XX əsrin dahi fizikinə, hamıdan, hətta Qaussdan da çox şey vermişdir. Əgər nəzərə alsaq ki, Qauss və Lobaçevski öz əsərlərində bir növ gələcək nisbilik nəzəriyyəsinin rüşeymlərini yaratmışdılar, onda Dostoyevskinin Eynşteyn üçün Qaussdan yüksək olmasının nə demək olduğunu anlamaq olar. Eynşteyn kimi Dostoyevski də dünyaya fərqli bir hesablama sistemindən baxmışdır, ona görə də dünya ona başqa cür (yəni, əslində olduğu kimi) görünmüşdür. Amma əgər insanlar, oxucular bu həqiqəti dərk edə bilmir və Dostoyevski realizminin əsl realizm, Dostoyevski həqiqətlərinin əsl həqiqət olduğunu dərk edə bilmirlərsə, bu, yalnız o deməkdir ki, onlar dünyaya köhnə baxışdan ayrıla bilmirlər. Bu ona bənzəyir ki, insanlar Günəşin çıxmağı və batmağını heç cür Yerin öz oxu ətrafında fırlanması ilə izah edə bilmirlər və əvvəlki kimi hesab edirlər ki, Günəş Yerin ətrafında fırlanır.
 

 
 Dostoyevski realizminin yeni tipli realizm olmasını dərk etmədən onun əsərlərinin dərin məzmununa və gizli həqiqətlərinə yetmək mümkün deyil. Dostoyevski realizmi adi psixologiyanın qanunlarını da pozur, lakin əsl psixologiyanın, yəni dərinlik psixologiyasının qanunları burda nəinki pozulmur, hətta onlar elmdə öz təsdiqini tapınca, elmdə kəşf olunana qədər Dostoyevski bədii yaradıcılığında kəşf olunmuşdu. Bu mənada Dostoyevskinin paradoks kimi səslənən aşağıdakı fikrində çox böyük bir həqiqət vardır. O yazırdı: "Məni psixoloq adlandırırlar. Bu, belə deyil. Mən psixoloq deyiləm, sözün əsl mənasında realistəm, çünki insan qəlbinin bütün dərinliklərini təsvir edirəm”. Buradan ortaya belə bir sual çıxır: məgər insan qəlbinin dərinliklərini təsvir etmək psixoloq-yazıçı olmaq demək deyilmi? Buradakı anlaşılmazlıq ondan irəli gəlir ki, Dostoyevskinin "mən psixoloq deyiləm” sözlərinin deyildiyi zamanda, yəni XIX əsrin ortalarında dərinlik psixologiyası deyilən elm hələ mövcud deyildi. Onu sonralar, XIX əsrin ikinci yarısında Ziqmund Freyd kəşf edəcəkdir. Bu, şüursuzluq psixologiyası, ya da təhtəlşüur psixologiyasıdır. Məhz bu mənada, yəni təhtəlşüur psixologiyasının təsviri mənasında Dostoyevski psixoloqdur. Amma Dostoyevski özünü, deyək ki, Pavlov psixologiyasına aid etmək istəmirdi, çünki bu psixologiya insan ruhunda baş verənlərin cüzi bir hissəsini, əsasən də üzdə olanları əhatə edirdi. Dostoyevskinin realizmi isə daha dərinə, təhtəlşüura nüfuz edirdi ki, bunu da yazıçı insan qəlbinin dərinlikləri adlandırırdı. Deməli, dərinlik psixologiyası Z.Freydə qədər Dostoyevski tərəfindən kəşf edilmişdir. Ona görə də psixoanalizin yaradıcısı Dostoyevski yaradıcılığına, xüsusən də onun "Karamazov qardaşları” romanına böyük maraq göstərmiş və hətta "Dostoyevski və ata qətli” adlı məqalə də yazmışdır.
 

 
 Amma burada onu deməyi lazım bilirəm ki, Dostoyevski psixologizmi freydizmdən çox yunqçuluğa daha yaxındır. K.Yunqun analitik psixologiyası, onun arxetiplər nəzəriyyəsi Dostoyevski psixologizmini anlamaq üçün daha münasib bir açar rolunu oynaya bilər. Freyd fərdi təhtəlşüuru, Yunq isə kollektiv təhtəlşüuru kəşf etmişlər. Freydin fikrincə, təhtəlşüurda olan bütün şeylər nə vaxtsa fərdin şüurunda olmuşdur ki, bunlar da nə səbəbdənsə qəbul edilməmiş və şüurdan sıxışdırılıb çıxarılmışdır. Freydin əməyi ondadır ki, o, ilk dəfə olaraq qeyd etmişdir ki, şüurdan sıxışdırılıb çıxarılmış psixoloji hallar itmir, yox olmur, sadəcə olaraq təhtəlşüura enir və orada ilişib qalır. Lakin fərdin bundan xəbəri olmur. Bu, onun üçün yox kimi bir şeydir. Amma təhtəlşüurdakı bu psixoloji hallar insanın özünün də xəbəri olmadan onun ruhi həyatında, davranışlarında böyük rol oynayır.
Yunqun nəzəriyyəsi daha əsaslı, daha fəlsəfi, daha əhatəlidir. Arxetiplər nəzəriyyəsinə əsasən ulu əcdadlarımızın dünya, insan, təbiət haqqında təsəvvürləri zaman keçdikcə dəyişir, yeniləri ilə əvəz olunur. Onda keçmiş təsəvvürlər itib getmir, yox olmur, insanların təhtəlşüuruna enərək orada əbədi olaraq qalır və irsən nəsildən-nəslə ötürülür. Bu nəzəriyyəyə əsasən insan şüur səviyyəsində, şəxsiyyət olaraq bir şey, təhtəlşüur səviyyəsində isə, bir növ olaraq başqa şeydir. Arxetip olaraq insanlar bir-birinə daha yaxındırlar, nəinki şəxsiyyət olaraq. Dostoyevski bunu hələ Yunqun təlimi yaranana qədər də gözəl dərk etmiş və öz əsərlərində göstərmişdir. Dostoyevski realizminin əsas prinsiplərindən biri olan "insanda insanı tapmaq” məhz bu deməkdir, yəni şəxsiyyətdə növü tapmaq, tipdə arxetipi tapmaq, avropalaşmış, ateist rus kosmopolitinin qəlbinin dərinliklərində milli rus xarakterini, pravoslav əxlaqını tapmaq deməkdir. Dostoyevskinin ikiləşmə nəzəriyyəsini də, onun oxşarlarını da bununla izah etmək olar: şüur səviyyəsində insan bir şeydir, təhtəlşüurda başqa şeydir. Dostoyevskinin fikrincə, ateizm şüurun məhsuludur, təhtəlşüurda isə insanlar bir qayda olaraq dindardırlar. Deməli, ateist də özündən xəbərsiz olaraq təhtəlşüurda dindar ola bilər. Buna misal olaraq L.Tolstoyun "Anna Karenina” romanının qəhrəmanı Levini göstərmək olar. Özünü ateist hesab edən bu insan birdən, arvadı Kiti ağır vəziyyətdə olanda, onun ölə biləcəyini gözləri önünə gətirərək Allaha yalvarmağa və dua etməyə başlayır. Bu məqamda qəhrəmanın ateist düşüncəsinə dindarlıq düşüncəsi kənardan gəlib düşmür, sadəcə olaraq, düşüncə və düşüncədəki ateizm əhvali-ruhiyyəsi bir növ susur, təhtəlşüurdakı inam, orada əbədi olaraq mövcud olan və babalardan irsən keçmiş iman əhvalı oyanır. İnsan yeni keyfiyyət kəsb etmir, sadəcə olaraq onun gizli və əsas mahiyyəti üzə çıxır. Bu cür psixoloji halların təsviri Dostoyevski poetikasının əsas qayəsini təşkil edir. Ona görə də biz belə hesab edirik ki, dərinlik psixologiyası, o cümlədən K.Yunqun arxetiplər nəzəriyyəsi bədii kəşf olaraq Dostoyevski tərəfindən qeyd edilmişdir.