Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Ağrılardan doğulur insan – Müşfiq Şükürovun müsahibəsi
1844
27 Mart 2018, 09:15
 Artkaspi.az filosof Müşfiq Şükürovun müsahibəsini təqdim edir:
 
 – Müşfiq bəy, yazılarınızın birində belə bir fikir vardı ki, insanlar keçmişi rekonstruksiya etməyə cəhd edirlər daim. Sizcə, bu istəyin alt qatında nə yatır?
 – Bunun altında həyatdan qorxmaq yatır. Yaşamaq qorxusu var insanda. Naməlumluq, macəra, məsuliyyət, qərar qəbul etmək qorxusu. Keçmişə bağlılıq əsasən bizim qorxaqlığımızın ifadəsidir. Yeni bir şey yaratmayaq, elə keçmişi rekonstruksiya edək, qurtarsın getsin. Keçmişdə hər şey aydındır, bəllidir. 
 Bu, xüsusilə özünü Şərqdə göstərir. Sabahla bağlı plan qurmuruq daha, arzulamırıq. Fantaziyamız tükənib sanki. Bütün fikir-zikr keçmişin rekonstruksiyası ilə bağlıdır. Və diqqət edin, siyasi tarix də düşüncələrimizi təkrarlayır. İŞİD orta əsrlərin kəniz bazarlarını belə rekonstruksiya etməyə cəhd göstərdi. Nədən? Çünki ağıldakı odur. İran inqilabı qadınları yenidən çadraya qaytardı. Qonşu Rusiyada SSRİ-nin nostaljisi duyulur. Türkiyədə xilafət, osmançılıq populyardır. Həyat heç zaman bir yerdə qalmır. Və bir çaya iki dəfə girmək, doğrudan da, mümkün deyildir. Bilirsiniz, Heraklitin belə bir sözü vardı: "Həyat təkrarı sevmir”. Təkrar zahirən olur həyatda. Daxilən isə heç nə əvvəlki kimi olmur. Heç bir qış əvvəlki kimi olmur, olmayacaq. Həyatı yeni yollar seçməyə cəsarət edənlər qazanır.
 

 
 Amma mən istəyirəm ki, insanlar öz dünyalarına azad baxa bilsinlər. Bütün mədəniyyətləri, bütün ictimai institutları biz yaratmışıq. Biz – insanlar. Mutasiyalara, dəyişikliklərə açıq olmayan sivilizasiya ölü sivilizasiyadır. Lakin insanlara öyrədirlər ki, keçmiş əladır. Bizim milli dəyərlərimiz mütləq və müqəddəsdir. Biz daha yaratmamalıyıq, yalnız keçmişi hifz etməli və qorumalıyıq. Yaxşı nə var artıq yaradılıb. Mənə görə bu, ölümdür.
 Lakin bu o demək deyildir ki, keçmişə sayğı duymamalıyıq. Onu sevməməliyik. Amma bizim etdiyimiz sevgi deyil, asılılıqdır.

 – "Keçmişi rekonstruksiya etmək istəyirlər” dedikdə ümumiyyətlə, insanları nəzərdə tutursunuz, ya Azərbaycan insanını?
 – Asif Ata yazmışdı: "Bəşər dünəndə ilişib qalıb. Dünəndən çıxa bilmir”. Dərin götürsək, bütövlükdə bəşər təkrarçıdır. Qərbin özü belə. İstismar formaları təkrarlanır, quldarlıq, imperializm formaları təkrarlanır. Zahirən dəyişir Qərb həyatı, amma daxilən az dəyişir – heç dəyişmir demirəm. Asanlıqla da keçmişə sürüşə bilirlər. Narahat olan kimi faşizmə, millətçiliyə əl atırlar. Çünki həyat, azadlıq qorxusu orda da var. Amma onlar bizdən daha açıqdırlar. Və son 200 ildə Şərqdəki bütün müsbət yeniliklər Qərbin müəllimliyi ilə gerçəkləşdirilib. Qadın haqları, demokratik dəyərlər, rasionalizm baxımından nə oldusa Şərqdə Qərbə baxıb düzəldilər. Şərq daha müəllimliyini itirib. Şərqin bu günü yoxdur, onun yalnız keçmişi var. Bu səbəbdən, o, ikinci planda qalmağa məhkumdur.

 – "Azərbaycan dilində, Azərbaycan rəngləri ilə ifadə olunan ədalət, həqiqət və gözəllik haqda çox şey danışa bilərəm” deyibsiniz. Maraqlıdır, Azərbaycan dilində, Azərbaycan rəngləri ilə ifadə olunan ədalət, həqiqət və gözəllik nədir?
 – Bu fikirdə özünəməxsusluğa işarə etmişəm. Bilirsiniz, mən millətçi deyiləm. Sevmirəm millətçiliyi. Nə sərtini, nə yumşağını. Yanlış yoldur o, mənə görə. Özünəməxsusluğu mütləqləşdirmək, başqaları üçün "Prokrust çarpayısına” çevirməkdir. İnsanlar arasında ayrılıq salmaqdır.
 Amma millətləri rənglər müxtəlifliyi kimi sevirəm. Hər millətin özünəməxsus dünyası var. Səsləri, rəngləri var. Və biz bu fərqlərə acıq. Əks təqdirdə, yaponlar L.Tolstoyu, ruslar Başönü oxuya bilməzdilər. Fərqli dünyaları oxumaq və anlamaqla bizim daxili dünyamız genişlənir, insanlığımız çiçəklənir. Bir azərbaycanlı filosof da həqiqətə, ədalətə və gözəlliyə yanğısını ifadə edir, öz dili, öz psixologiyası ilə. Prinsip etibarı ilə, zülmə, mənəvi eybəcərliyə hər etirazımız, ədalətə və gözəlliyə hər heyranlığımız bu məzmunu aşkarlayır.

 – Esselərinizdən birində belə bir detal vardı ki, Skulenin sualına cavab verən yepiskop Nikolas "mən məsumluq halındayam – nə xeyri, nə də şəri seçə bilərəm” deyir. Siz necə düşünürsünüz, həqiqətən də, məsumluq halı budurmu?
 – Yox. Siz İbsenin bir dramı barədə yazdığım esseni nəzərdə tutursunuz. Yepiskop Nikolas orda şər "qəhrəmandır”. Onun sözləri ironiya ilə doludur. O uşaqlığa işarə edir orda. Xeyri və şəri seçməmək uşaqlıq halıdır. Yəni uşaq kimi məsumam, demək istəyir. Amma uşaq şəri də xeyir bilir. Onun üçün bütün əmilər və xalalar hamısı mələkdir. Böyüyəndə biləcək, aralarında nə qədər riyakar var. Amma uşaq üçün hamısı yaxşıdır.
Nikolasda isə əksinə, yaxşı heç nə yoxdur. O, şər içində elə batıb ki, həyat mənasını itirib onun üçün. Həyatını oyun kimi keçirdi, ölüm ayağında da oynamaqda davam edir. İbsen bu din xadiminin obrazında azğınlığın son həddini göstərməyə çalışır. O sözü Nikolas ölüm ayağında deyib.
 Əsl məsumluq müdriklikdir. Körpənin ifadə etdiyi məsumluq prelüdiyadır.

 – "Səthi adamların əzabı olmur, ağrısı olur”. Əzabla ağrının fərqi nədir?
 – O fikirdə demək istəmişəm ki, səthi adamlar əzab qismində yalnız fiziki ağrı tanıyırlar. Diş ağrısı, qarın ağrısı və s. Bu ağrılar hamıya tanışdır. Amma mənəvi ağrıları (məsələn, vicdan ağrısı) yaşamaq üçün insanın bir az dərinləşməsi gərəkdir. Və burda dərd artıq özü dərmandır, Füzuli demiş. Bu ağrılarda doğulur insan.

 Kitablardan uzaq, yalnızca insanları yaxşı oxuya bilmək bacarığı müdrikliyə aparmağa yetərmi?

 – İnsanları və özünü. Keçmişin (və elə indinin də) əksər müdrikləri bu cür yetişmişlər. İndi kitab çoxdur. Müdrikliyi kitablardan oxumaq olar. Amma yenə də açar sənin özünü və həyatı oxuma qabiliyyətindədir. Kitablar not dəftərləridir mənə görə. Səslər isə həyatdadır. Həyatdakı səsləri tanıya bilməyənlər o kitabları özləri üçün səsləndirə bilmirlər. Buna görədir ki, bəşər indi çox savadlı olsa da, axmaqlığı azalmır. Kitab oxumayan axmaqların yerini, kitab oxuyan axmaqlar tutdu. Savadsız cinayətkarlar, savadlı cinayətkarlarla əvəz olundu. Çünki kitablardakı həqiqət toxunmadı onlara. O həqiqətləri özləri üçün canlandıra bilmədilər. Bu, ayrı mövzuya keçir, amma indi təhsil insanlarda riyakarlığı artırır. Orta məktəbdə Nizamini keçən şagird sonra heç zaman Nizamini oxumur. Bilik təhsildə surroqat informasiya ilə əvəz olunur. 

 – Ədəbiyyatla fəlsəfənin hər ikisi daim iç-içə olub. Hər ikisinin təməli dildir, sözdür. Bəs bu ikisi arasında ən önəmli sərhəd və ya keçid nədir, haradan başlayır?
 – Şərq fəlsəfəsində bu sərhədi tapmaq daha çətindir. Əslində, bu sərhəd olmayanda, ədəbiyyat  ədəbiyyat, fəlsəfə də fəlsəfə olur, məncə. Absurd səslənsə də. 
 Qərbdə ədəbiyyatla fəlsəfənin arasındakı sərhəd bəlirləşdikcə, bundan fəlsəfə də itirdi, ədəbiyyat da. Fəlsəfə auditoriya baxımından itirdi. Qapalı klub hadisəsinə çevrildi. Ədəbiyyat bir az da yüngül qavranmağa başladı.
Qərbdə ümumən əmindirlər ki, bu fərq emosiyalar və obrazlarda gizlənir. Və fəlsəfə emosional olmamalı, rasional mülahizələr üzərindən yeriməlidir. Dərin fikir emosiyadan ayrılır. Fəlsəfi mətn vəhydən, yaradıcılıqdan, bədahətənlikdən uzaqlaşdırılır. Şərqdə isə həmişə ən dərin fəlsəfə ilə ədəbiyyat bir olmuşdur. Başö, Rumi, Nəsimini xatırlayın. Fikir versəniz Budda və İsanın sözləri, "Qurani-Kərim” mətni də poetikdir. Ədəbiyyatı da, fəlsəfəni də həyatın dərin tədqiqinin sonucu olaraq qavrayıram. Filosofda bu tədqiqat marağı daha dərin olur, sadəcə. Şəxsiyyətin tipindədir bu fərq, formalarda deyil. 
 İndi isə baxırsan, adamın həyata qarşı dərin ekzistensial tədqiqat marağı yoxdur, mülahizə istehsalını terminlərlə təchiz edir və bunu fəlsəfə adına sırıyır. Fəlsəfi şüur varsa adamda, onun terminlərə də o qədər ehtiyacı olmur. Beləsinin öz dili yaranır. Fikir varsa, onu deməyə yol tapır.
 
 

 
 – Ümumiyyətlə, ədəbiyyat haqda düşüncələriniz maraqlıdır. Müasir dövrdə, modern dünyada get-gedə ədəbiyyat öz funksionallığını itirəcəkmi?
 – İndi ən böyük təhlükə informasiya bolluğudur. Dünyada səs-küy çoxalıb. Sözü-səsi qavramaq çətinləşib bu baxımdan. Ədəbiyyat və fəlsəfə üçün heç də əlverişli fon deyil. 
 Yenə də dərin adamlar var və ədəbiyyata əvvəlki kimi gəlirlər. Amma kütləvi mədəniyyətin basqısı daha çoxdur. Əsərlər daha çox sonradan seriala çevrilsin deyə yazılır. Motivlər də təkrar. Hadisəçilik dərin həyati tədqiqatı üstələyir. Çünki çox yazmaq və çox qazanmaq lazımdır. Hər şey istehlaka tabedir. Ədəbiyyat da.
 Əski sovet filmləri var, bəzilərinə təkrar-təkrar baxıram. İndi belə şey çəkməyə heç kim pul ayırmaz. Amma "Harri Poter” və ya "Bozun 50 çaları” mümkün bütün rekordları qırır. Ədəbiyyat da prosesə uymağa çalışır. Bəşər üçün yeni bir situasiya deyil. Amma miqyas dəyişib deyə keyfiyyətcə də situasiya dəyişməkdədir.

 – Platon deyirdi ki, əbədiyyətə necə qovuşmağın yolunu yalnız Tanrı bizə vəhyləri ilə çatdıra bilər. Bu, dini düşüncə sayılmır, sizcə? 
 – Baxın, Platonda fəlsəfə eyni zamanda ədəbiyyatdır. İndi Platon öz Dialoqlarını Fəlsəfə İnstitutuna təqdim etsə idi, ona gülər və "Get, Ədəbiyyat İnsitutuna” deyərdilər. 
 Antik filosoflar Şərqin tələbələri idi. Platonda duyğu, hissiyyat və fikir vəhdətdə idi. Və adam vəhy yaşamışdı. Müəllimi Sokratda da bunu belə görmüşdü. Və yazıb oxumaqla müdrikliyə çatmağın mümkün olmadığını bilirdi. Yeri gəlmişkən, ilk görüşündə Sokrat ona nə dedi, nə demədi, evə gəlib bütün yazılarını yandırmışdı, deyilənə görə.
 Platon dinə yıxılmır, xeyir, dinlərin mənbəyinə yıxılır. Ən dərin həqiqəti dünyaya açılmış, təmizlənmiş ürək duya bilər. Ona görə də Platon – ürəkdir. 

 – Ədəbiyyat xəyal gücünə dayanırsa, fəlsəfənin dayaq, istinad nöqtəsi nədir bəs?
 – Fəlsəfənin olduğu kimi, yaxşı ədəbiyyatın da dayan nöqtəsi müəllifin eksiztensial səyahəti, tədqiqatıdır. Bu tədqiqat yoxdursa, mətn dadsızdır. İstənilən mətn söhbətdir. İnsanlara isə çox yerləri gəzmiş insanların söhbətləri maraqlı olar. Çox yerlər deyəndə, daxili kosmosun fəzasını nəzərdə tuturam. Sırf xəyal və fantaziya üzərində qurulmuş ədəbiyyat bayağıdır.

 – Mişel de Monten, Höte kimi filosofların müdafiəçisi olduğu "yalnız indi səni xoşbəxt edə bilər, xoşbəxtlik indidədir” fikrinə münasibətinizi bilmək maraqlıdır.
 – Bu fikri onlardan qat-qat qabaq Buddalar söyləmişlər. İndiyə köklənmək – varlığa, mövcudluğa köklənməkdir. Xəyal bir instrument kimi gərəklidir. Amma insanların çoxu xəyallarda, keçmişdə, gələcəkdə yaşayır. Və əslində bu, nə keçmişdir, nə gələcək – sadəcə, xəyaldır. Mədəniyyət bu vərdişləri kultivasiya edir. Əvvəl instituta girməyi düşünürsən, sonra evlənməyi, sonra uşağının toyunu görməyi... və bir də baxırsan ki, heç yaşamağa zamanın olmayıb. "Həyat indidədir” deyənlər insanları ağıldan həyata qaytarmaq, həyatı daha da diriltmək istəyirlər. Ölü insanlar ölü həyat yaradırlar axı. 

 – Cübran Xəlilin dediyi kimi, doğrudanmı unutmaq – azadlıqdır?
 – Bu fikirdə sonsuzluğun dərki hiss olunur. Sonsuzluq astronomik anlayışdır, amma onun insani proyeksiyası, bağışlamaq və unutmaqdır. Unutmaq deyəndə, pis şeyləri unutmaq. Bu, insanı keçmişi yaşamağa qoymur çox zaman. Keçmişdəki məğlubiyyətlərin acısı, pərtlikləri, uğursuzluqları. Bunlar hamısı təcrübə idi. Lakin insanı tutub saxlayırlar və bu səbəbdən də insan onları həqiqi mənada dərk edə, mənalandıra bilmir. Unutmaq lazımdır çox şeyi. Amma təbii ki, sözləri kontekstlərindən ayırıb çox da uzağa aparmaq da doğru deyil. "Unutmaq – azadlıqdır” ifadəsi sadəcə, bir toxunuşdur. Usta bir toxunuş.
 
 Söhbətləşdi: Fəridə Uğur